گنجور

النوبة الثانیة

 
رشیدالدین میبدی
رشیدالدین میبدی » کشف الاسرار و عدة الابرار » ۸۳- سورة التطفیف (المطففین)- مکیة
 

این سوره سی و شش آیت است، صد و هفتاد و هفت کلمه نهصد و سی حرف و در نزول آن علما مختلف‌اند. قومی گفتند: مکّی است، جمله به مکه فرو آمد قومی گفتند: میان مکه و مدینه فرو آمد، آن گه که رسول خدا (ص) هجرت کرد. و بیشترین علما بر آنند که در مدینه فرو آمد. مقاتل گفت: اوّل سورتی که در مدینه فرو آمد این سورتست و درین سوره هیچ ناسخ و منسوخ نیست. و عن ابی بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سورة «المطفّفین» سقاه اللَّه من الرّحیق المختوم یوم القیامة»

قوله تعالی: وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ ابن عباس گفت: رسول خدا در مدینه شد، قومی تجّار را دید در پیمانه و ترازو سخت بد، و بیاعات و معاملات ایشان شبه قمار چون منابذه و ملامسه. جبرئیل آمد و آیت آورد: وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ. رسول خدا (ص) ایشان را حاضر کرد و بر ایشان خواند.

ایشان از آن عادت بد باز ایستادند و با طریق عدل و راستی گشتند. فهم او فی النّاس کیلا الی الیوم. و قال السدی: قدم رسول اللَّه (ص) المدینة و بها رجل یقال له ابو جهینة و معه صاعان یکیل باحدهما و یکتال بالآخر فنزلت فی شأنه: وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ و قیل: نهاهم رسول اللَّه (ص) عن ذلک فلم ینتهوا، فانزل اللَّه تعالی: وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ فخرج رسول اللَّه (ص) الی السّوق و قرأ السّورة فاصلحوا کیلهم. الویل کلمة یقال لمن وقع فی هلکة و عذاب. و قیل: هو واد فی جهنّم من قیح و دم. و قیل: جبّ فی النّار و معنی «ویل» ای قد ثبت لهم هذا و المطفّفون الّذین یبخسون حقوق النّاس و ینقصون الکیل و الوزن. قال الزجاج: انّما قیل: للّذی ینقص المکیال و المیزان مطفّف لانّه لا یکاد یسرق فی المکیال و المیزان الّا الشّی‌ء الیسیر الطّفیف. و عن الاصمعی: قال: قال اعرابی: لا تلتمس الحوائج ممّن مرءوته فی رؤس المکاییل و السن الموازین. ثمّ بیّن انّ «المطفّفین» منهم. فقال: الَّذِینَ إِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ ای من النّاس. و من و علی یبدّل احدهما من الآخر، ای إِذَا اکْتالُوا من النّاس استوفوا علیهم الکیل ای یأخذون حقوقهم تامّة وَ إِذا کالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ ای کالوا لهم و وزنوا لهم، یعنی: للنّاس. تقول: وزنتک و وزنت لک و کلتک و کلت لک، کما یقال: نصحتک و نصحت لک و کسبتک و کسبت لک. «یُخْسِرُونَ» ای ینقصون. یقال: خسرته و اخسرته اذا نقصته هذا کقوله: وَ لا تُخْسِرُوا الْمِیزانَ وَ لا تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِینَ و المعنی: اذا استوفی لنفسه اتمّه و اذا اعطی غیره نقصه. قال نافع: کان ابن عمر یمرّ بالبائع فیقول: اتّق اللَّه و اوف الکیل و الوزن فانّ «المطفّفین» یوقفون یوم القیامة حتّی انّ العرق لیلجمهم الی انصاف آذانهم. و روی انّ علیا (ع) مرّ علی رجل و هو یزن الزّعفران و قد ارجح فکفا المیزان. ثمّ قال: اقم الوزن بالقسط. ثمّ ارجح بعد ذلک ما شئت.

أَ لا یَظُنُّ أُولئِکَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِیَوْمٍ عَظِیمٍ هذا الکلام تعظیم لاثم المطفّف و تشدید، و هذا الظّنّ یقین و المعنی: الا یستیقن «اولئک» الّذین یفعلون ذلک. أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِیَوْمٍ عَظِیمٍ ای لمجی‌ء یوم عظیم، و هو یوم القیامة. و قیل: معناه انّهم لو ظنّوا انّهم یبعثون ما نقصوا فی الکیل و الوزن. و قیل: کلّ من نقص حقّ اللَّه من زکاة و صلاة و صوم فهو داخل تحت هذا الوعید. قال الحسن: المراد به المؤمنون و المعنی أ لیس یعلمون انّهم یبعثون فما عذرهم فی التّطفیف.

یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ ای یقومون من قبورهم لحکم ربّ العالمین بینهم فیقفون فی العرصات علی ارجلهم ینتظرون حکم اللَّه فیهم قدر ثلاث مائة عام.

و قیل: اربعین سنة لا یکلّمهم احد حتّی ان اقلّهم رشحا یغیب فیه الی انصاف اذنیه.

روی عن مالک عن نافع عن ابن عمر: انّ النّبی (ص) قال: «یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ» حتّی یغیب احدهم فی رشحه الی انصاف اذنیه.

و عن المقداد قال: سمعت رسول اللَّه (ص) یقول: «اذا کان یوم القیامة ادنیت الشّمس من العباد حتّی تکون قید میل او اثنین.

قال سلیم بن عامر: احد رواة هذا الحدیث: لا ادری ایّ المیلین یعنی مسافة الارض او المیل الّذی تکحل به العین. قال فتصهرهم الشّمس فیکونون فی العرق بقدر اعمالهم. فمنهم من یأخذه الی عقبیه و منهم من یأخذه الی رکبتیه و منهم من یأخذه الی حقویه و منهم من یلجمه إلجاما.

«کلّا» ردع عن التّطفیف ای لیس الأمر علی ما هم علیه فلیرتدعوا و تمام کلام هاهنا. و قال الحسن: «کلّا» ابتداء یتّصل بما بعده علی معنی حقّا. إِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ الّذی کتب فیه اعمالهم «لَفِی سِجِّینٍ» قال ابن عباس: السّجّین هی الارض السّابعة السّفلی فیها ارواح الکفّار. و فی الخبر عن النّبیّ (ص) قال: «سجّین» اسفل سبع ارضین و «علّیّون» فی السّماء السّابعة تحت العرش، اخبر «إِنَّ کِتابَ» اعمال الفُجَّارِ لَفِی سِجِّینٍ وضعا لقدرهم و اذلالا لهم علی سبیل ضرب المثل لاهانتهم و یکون ذلک علامة عذابهم، ثمّ یحمل الی ما هناک ارواحهم و هذا کما یقال لخسیس القدر انّه فی الحضیض و انّه فی التّراب. و قیل: السّجّین خزانة ارواح الکفّار و هی صخرة خضراء تحت الارض السّابعة خضرة السّماوات منها رقم فیها اسماء الکفّار و مصیرهم الی النّار. و روی انّ ابن عباس قال لکعب الاحبار: اخبرنی عن «سجّین» و «علّیّین»؟

فقال کعب: و الّذی نفسی بیده لا اخبرتک عنهما الّا بما اجد فی کتاب اللَّه المنزل. امّا «سجّین» فانّها شجرة سوداء تحت الارضین السّبع مکتوب فیها اسم کلّ شیطان فاذا قبضت نفس الکافر عرج بها الی السّماء فغلّقت ابواب السّماء دونها ثمّ رمی بها الی «سجّین» فذلک «سجّین». و امّا علّیّون فانّها اذا قبضت نفس المرء المسلم عرج بها الی السّماء ففتحت لها ابواب السّماء حتّی تنتهی الی العرش. قال فیخرج کفّ من العرش فیکتب له نزله و کرامته و ذلک «علّیّون». و قال اهل اللّغة: «سجّین» فعّیل من السّجن علی جهة المبالغة کما یقال: فسّیق، شرّیب، سکّیر و المعنی: انّ مصیر اصحابه الی ضیق و شدّة و خسار و سفال. و قیل: معناه ما کتب علیهم لا یتبدّل و لا یتمحّی کالنّقش فی الحجر.

وَ ما أَدْراکَ ما سِجِّینٌ ای لیس هذا ممّا کنت تعلمه انت و لا قومک حتّی عرّفناک. قاله تعظیما لشأن السّجّین و تعجیبا منه و تهویلا لامره ثمّ قال: کِتابٌ مَرْقُومٌ لیس هذا تفسیر السّجّین بل هو بیان الکتاب المذکور فی قوله: إِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ ای هو کِتابٌ مَرْقُومٌ ای مکتوب اعمالهم مثبت علیهم کالرّقم فی الثّوب لا ینسی و لا یمحی حتّی یجازوا به. و قال قتادة و مقاتل: رقم علیهم بشر کانّه اعلم بعلامة یعرف بها انّه کافر و قیل: مختوم بلغة حمیر.

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ ای یوم یخرج المکتوب و یبعث المدفون ثمّ فسّرهم فقال: الَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ یعنی: یوم القیامة الّذی فیه الحساب و الجزاء.

ما یُکَذِّبُ بِهِ إِلَّا کُلُّ مُعْتَدٍ ای عاص متجاوز للحدّ فی العصیان «اثیم» مرتکب للخطایا مستحقّ للعقوبة: إِذا تُتْلی‌ عَلَیْهِ آیاتُنا ای اذا سمع القرآن یقرأ قالَ أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ.

«کلّا» ردع عن هذا القول «بل» نفی لما قالوه: رانَ عَلی‌ قُلُوبِهِمْ ای غطّی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ من المعاصی، ای کثرت معاصیهم و ذنوبهم فاحاطت بقلوبهم. و قیل: الرّین کالصّداء یغشی القلب.

روی ابو هریرة قال: سمعت رسول اللَّه (ص) یقول انّ العبد اذا اخطأ خطأة نکت فی قلبه نکتة سوداء فان هو نزع و استغفر و تاب صقلت، فان عاد عادت حتّی تغطّی.

و روی: ان زاد زادت حتّی تعلو قلبه فذلکم الرّان الّذی ذکره اللَّه فی کتابه: کَلَّا بَلْ رانَ عَلی‌ قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ‌ قال الحسن: هو الذّنب علی الذّنب حتّی یموت القلب. و اصل الرّین الغلبة، یقال: رانت الخمر علی عقله ترین رینا اذا غلبت علیه فسکر و معنی الآیة: غلب علی قلوبهم المعاصی و احاطت بها حتّی غمرتها.

«کلّا» تکرار للرّدع و قیل: معناه حقّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ ای عن رؤیة ربّهم یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ ممنوعون.

قال الشّیخ الاسلام عبد اللَّه الانصاری قدّس روحه: ای عن رؤیة الرّضا فانّ. الشّقیّ یریه غضبان حین یتجلّی فی المحشر قبل دخول النّاس الجنّة. و فی هذا انّ المصدّق غیر محجوب عن ربّه. قال الحسین بن الفضل: کما حجبهم فی الدّنیا عن توحیده حجبهم فی الآخرة عن رؤیته. و سئل مالک بن انس عن هذه الآیة فقال: لمّا حجب اعداءه فلم یروه تجلّی لاولیائه حتّی رأوه. و قال الشافعی: فی هذه الآیة دلالة ظاهرة انّ اولیاء اللَّه یرون اللَّه. قال لمّا حجب قوما بالسّخط دلّ علی انّ قوما یرونه بالرّضا. قال الربیع بن سلیمان: قلت له او تدین بهذا یا سیّدی؟! فقال: و اللَّه لو لم یوقن محمد بن ادریس انّه یری ربّه بالمعاد لما عبده فی الدّنیا. و قال الحسن: لو لم یعلم الزّاهدون و العابدون انّهم یرون ربّهم فی المعاد لزهقت انفسهم فی الدّنیا ثمّ اخبر انّ الکفّار مع کونهم محجوبین عن اللَّه یدخلون النّار فقال: ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِیمِ ای لداخلوا النّار. و قیل: یصیرون صلاء لها و هو الوقود.

ثُمَّ یُقالُ ای یقول لهم الخزنة هذا، ای هذا العذاب الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ و ینکرون وقوعه و قیل: هذا جزاء ما کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ. ثمّ بیّن محل کتاب الأبرار فقال: «کَلَّا» ای حقّا إِنَّ کِتابَ الْأَبْرارِ هم الّذین لا یؤذون الذّرّ و لا یضمرون الشّرّ. و قیل: هم الّذین صدقوا فیما وعدوا. و البرّ الصّدق «لَفِی عِلِّیِّینَ» یقال: «علّیّون» خزانة ارواح المؤمنین فی السّماء السّابعة تحت العرش. و قیل: هو اللّوح المحفوظ. و قیل: هو لوح من زبرجدة خضراء معلّق تحت العرش اعمالهم مکتوبة فیها و قیل: رقم فیه اسماء المؤمنین و مصیرهم الی الجنّة. و قال ابن عباس: هو الجنّة.

و قال الضحاک سدرة المنتهی و قال کعب: هو قائمة العرش الیمنی. و قال اهل المعانی: معنی «علّیّین» علوّ علی علوّ و شرف بعد شرف. قال اهل اللّغة: هو اسم موضوع علی صفة الجمع و اعرابه کاعراب الجمع، کقولهم: عشرین و ثلاثین و عن عبد اللَّه بن عمرو قال: انّ اهل «علّیّین» لینظرون الی اهل الجنّة فاذا اشرف رجل اشرقت الجنّة، و قالوا: قد اطلع علینا رجل من اهل «علّیّین».

وَ ما أَدْراکَ ما عِلِّیُّونَ تعظیم لشأنه و قیل: معناه لیس هذا من علمک و لا من علم قومک.

«کِتابٌ مَرْقُومٌ» لیس هذا تفسیر «علّیّین» بل هو بیان «کِتابَ الْأَبْرارِ» ای إِنَّ کِتابَ الْأَبْرارِ «کِتابٌ مَرْقُومٌ» فی «علّیّین» و هو محلّ الملائکة و «کِتابَ الفُجَّارِ» «کِتابٌ مَرْقُومٌ» فی «سجّین» و هی محلّ ابلیس و جنده یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ یعنی: الملائکة الّذین هم فی «علّیّین» یشهدون و یحضرون ذلک المکتوب او ذلک الکتاب اذا صعد به الی «علّیّین» و قیل: یشهد عمل الأبرار مقرّبوا کلّ سماء.

إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِی نَعِیمٍ ای تنعّم فی الجنان.

عَلَی الْأَرائِکِ جمع اریکة و هی الاسرّة فی الحجال «ینظرون» الی ما یسرّهم ممّا انعم اللَّه علیهم من النّعیم و الحور العین. و قیل: «ینظرون» الی عدوّهم کیف یعذّبون بالنّار. قال ابن عطاء: «علی ارائک» المعرفة «ینظرون» الی المعروف و «علی ارائک» القربة «ینظرون» الی الرّءوف.

تَعْرِفُ فِی وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِیمِ ای اذا رأیتهم عرفت انّهم من اهل النّعمة ممّا تری «فِی وُجُوهِهِمْ» من النّور و الحسن و البیاض یقال: انضر النّبات اذا ازهر و نوّر. قرأ ابو جعفر و یعقوب: «تعرف» بضمّ التّاء و فتح الرّاء علی غیر تسمیة الفاعل «نضرة» بالرّفع.

یُسْقَوْنَ مِنْ رَحِیقٍ الرّحیق الشّراب الّذی لا غشّ فیه. و قیل: الخمر العتیقة الصّافیة الطّیّبة. قال مقاتل: الخمر البیضاء «مَخْتُومٍ» امرا للَّه تعالی بالختم علیه اکراما لاصحابه فختم و منع من ان یمسّه ماسّ او تناله ید الی ان یفکّ ختمه الأبرار یوم القیامة.

«خِتامُهُ مِسْکٌ» ای ختم به «مسک» رطب ینطبع فیه الخاتم. قال ابن زید «ختامه» عند اللَّه «مسک» و «ختامه» الیوم فی الدّنیا طین. قال ابن مسعود: ممزوج «مزاجه» و خلطه «مسک» و قال علقمة: طعمه و ریحه «مسک». و قیل عاقبته و آخر طعمه «مسک»، ای یوجد ریح المسک عند خاتمة شربه. و قال قتادة: یمزج لهم بالکافور و یختم بالمسک. و قیل: یفرح من شاربه ریح المسک من غیر خمار و تغیّر نکهة و صداع. قرأ الکسائی: خاتمه مسک. الختام: المصدر و الخاتم الاسم. و قیل: معناهما واحد، کما یقال: فلان کریم الطّابع و الطّباع «وَ فِی ذلِکَ» ای و فی مثل هذا الثّواب الّذی ذکرت «فَلْیَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ» ای فلیتبادر المتبادرون بالاعمال الصّالحة و حتّی تنالوها. و قیل: فلیرغب الرّاغبون و لیستبق المستبقون. التّنافس فی الشّی‌ء ان یضنّ به علی الغیر لنفاسته. و قیل: یطلبه کلّ احد لنفسه نظیره: «لِمِثْلِ هذا فَلْیَعْمَلِ الْعامِلُونَ».

وَ مِزاجُهُ مِنْ تَسْنِیمٍ قال ابن عباس و ابن مسعود: التّسنیم اسم لماء ینحدر من تحت العرش و قیل من جنّة عدن و هو اشرف شراب فی الجنّة یمزج به شراب اصحاب الیمین. و المقرّبون یسقون صرفا غیر ممزوج و هو قوله: عَیْناً یَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ ای منها «الْمُقَرَّبُونَ». و قیل: الباء صلة و المعنی: یشربها «المقرّبون»، و عینا نصب علی الحال. و قیل: تقدیره من عین او اعنی عینا.

و قیل. التّسنیم عین یجری ماؤها فی الهواء متسنّما فینصبّ فی اوانی اهل الجنّة علی مقدار ملئها فاذا امتلأت امسک الماء حتّی لا یقع منه قطرة علی الارض فلا یحتاجون الی الاستقاء و اصل الکلمة من علوّ المکان و المکانة، فیقال للشّی‌ء المرتفع سنام و للرّجل الشّریف سنام. و فی بعض الرّوایات عن ابن عباس قال: هذا ممّا قال اللَّه عزّ و جلّ: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ. و قال الجریری و الواسطی: یَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ صرفا علی بساط القرب فی مجلس الانس و ریاض القدس بکأس الرّضا علی مشاهدة الحقّ سبحانه و تعالی.

إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا ای اشرکوا یعنی کفّار قریش: ابا جهل و الولید ابن المغیرة و العاص بن وائل و اصحابهم من مترفی مکة کانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یعنی عمّارا و خبّابا و صهیبا و بلالا و المقداد و سلمان و ابا الدّرداء و ابن مسعود و ابن امّ مکتوم «یضحکون» و بهم یستهزءون و من اسلامهم یتعجّبون. قال مقاتل و الکلبی: نزلت فی علی بن ابی طالب علیه السّلام و ذلک انّه جاء فی نفر من المسلمین الی النّبیّ (ص) فسخر منهم المنافقون و ضحکوا و تغامزوا ثمّ رجعوا الی اصحابهم فقالوا: رأینا الیوم الاصلع فضحکنا منه فانزل اللَّه هذه الآیة قبل ان یصل علی (ع) و اصحابه الی رسول اللَّه (ص).

وَ إِذا مَرُّوا بِهِمْ‌ یعنی المؤمنین بالکفّار یتغامزون. الغمز الاشارة بالجفن و الحاجب، ای یشیرون الیهم بالاعین استهزاء و یقولون: تأمّلوا هذا الرّقیع اتبع محمدا و ترک ملاذّه لجنّة لا تکون ابدا.

وَ إِذَا انْقَلَبُوا إِلی‌ أَهْلِهِمُ رجعوا الی اهلهم، رجعوا الی منازلهم انْقَلَبُوا فَکِهِینَ معجبین بما هم فیه یتفکّهون بعیب المؤمنین. قرأ حفص: «فکهین» بغیر الف و هما بمعنی واحد یقال: فکه و فاکه کطمع و طامع.

وَ إِذا رَأَوْهُمْ ای اذا رأوا المؤمنین قالُوا إِنَّ هؤُلاءِ لَضالُّونَ حیث اتوا محمدا و ترکوا دین آبائهم فضلّوا عن الطّریقة و اخطاؤا فیه.

وَ ما أُرْسِلُوا عَلَیْهِمْ حافِظِینَ ای ما ارسل هؤلاء الکفّار علی اصحاب النّبیّ (ص) لیحفظوا اعمالهم علیهم هذا کقوله: و ما ارسلنا علیهم حفیظا.

فَالْیَوْمَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنَ الْکُفَّارِ یَضْحَکُونَ کما ضحک «الکفّار» منهم فی الدّنیا و ذلک انّه یفتح للکفّار باب الی الجنّة فیقال لهم: اخرجوا الیها فاذا و صلوا الیه اغلق دونهم، یفعل بهم ذلک مرارا و یضحک المؤمنون منهم و هم: عَلَی الْأَرائِکِ من الدّرّ و الیاقوت «ینظرون» الیهم کیف یعذّبون. و قیل: اذا رأوا اعدائهم و قد حلّ بهم العذاب سرّوا بذلک و کان احد لذّاتهم. و قیل: یقرّرون الکفّار انّهم کانوا بالضّحک منهم فی دار الدّنیا اولی. و قیل: هو قوله: «ارْجِعُوا وَراءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً».

هَلْ ثُوِّبَ الْکُفَّارُ ما کانُوا یَفْعَلُونَ ای اذا فعل بالکفّار ما ذکر فهل جوّزوا علی سوء صنیعهم و استهزائهم بالمؤمنین و معنی الاستفهام هاهنا التّقریر و «ثوّب» و اثاب بمعنی واحد.

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

برای معرفی آهنگهایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال حاشیه‌ای برای این شعر نوشته نشده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

کانال رسمی گنجور در تلگرام