گنجور

النوبة الثانیة

 
رشیدالدین میبدی
رشیدالدین میبدی » کشف الاسرار و عدة الابرار » ۸۰- سورة عبس- مکیة
 

این سورة مکّی است. جمله به مکه فرو آمده باجماع مفسّران. چهل و دو آیت است بعدد کوفیان، صد و سی و سه کلمه، پانصد و سی و سه حرف، و درین سوره یک آیت منسوخ است. قوله: کَلَّا إِنَّها تَذْکِرَةٌ هذا محکم. ثمّ قال: فَمَنْ شاءَ ذَکَرَهُ هذا منسوخ بقوله تعالی: وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ.

روی ابو امامة عن ابیّ قال: قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سورة عبس و تولی جاء یوم القیامة و وجهه ضاحک مستبشر».

قوله: عَبَسَ وَ تَوَلَّی نزلت فی ابن امّ مکتوم مؤذّن رسول اللَّه (ص) و هو عبد اللَّه ابن عمر و بن الاصمّ من بنی عامر بن هلال. و قیل: عبد اللَّه بن شریح بن مالک‌ ابن ربیعة الفهریّ من بنی عامر بن لؤیّ و امّه امّ مکتوم مخزومیّة اسمها عاتکة کان اعمی و کان رسول اللَّه (ص) یوما جالسا و عنده امیّة بن خلف و کان رئیسا من قریش و رسول اللَّه یکلّمه و یأمل ان یسلم و قیل: کان رسول اللَّه (ص) یناجی جماعة من اشراف قریش یدعوهم الی اللَّه و یرجو اسلامهم فجاء ابن امّ مکتوم و ما معه قائد ینکبّ و یعثر و یتلمّس رسول اللَّه (ص) بیدیه و قیل: کان ینادی رسول اللَّه و یکرّر النّداء و یقول: یا محمد یا محمد! اقربنی علّمنی ممّا علّمک اللَّه و لا یدری انّ رسول اللَّه (ص) مشغول فکره ذلک. رسول اللَّه (ص) و قال فی نفسه یقول هؤلاء الصّنادید انّما اتباعه العمیان و السّفلة و الفقراء. فعبس رسول اللَّه (ص) و اعرض عنه و اقبل علی الّذین یکلّمهم فرجع عبد اللَّه محزونا خائفا ان یکون عبوسه و اعراضه عنه انّما هو لشی‌ء انکره اللَّه منه. فعاتب اللَّه عزّ و جلّ نبیّه و انکر علیه فعله و انزل فیه: عَبَسَ وَ تَوَلَّی فوضع رسول اللَّه (ص) یدیه علیه و هو یقرأ عَبَسَ وَ تَوَلَّی أَنْ جاءَهُ الْأَعْمی‌

فکان رسول اللَّه (ص) بعد ذلک یکرمه و یتعهّده و یتفقّد معاشه و کلّما دخل علیه یبسط له رداءه و یقول: «مرحبا بمن عاتبنی فیه ربّی» و یقول له: «هل لک من حاجة»؟ و کان یستخلفه علی المدینة اذا خرج غازیا.

قال انس بن مالک: فرأیته یوم القادسیّة علیه درع و معه رایة سوداء و مات بالمدینه کرّم اللَّه وجهه. قال الاصمّ: بقی النّبی (ص) حزینا ینتظر ما یحکم اللَّه علیه فیما عاتبه، فلمّا نزل «کلّا» سرّی عنه لانّ معناه: لا تفعل ذلک بعد هذا. و قال ابن زید کان یقال: لو کتم رسول اللَّه (ص) شیئا من الوحی، لکتم هذا! قوله: «عَبَسَ» ای کلح و قطّب وجهه تکرّها «وَ تَوَلَّی» اعرض عنه و اقبل علی غیره.

أَنْ جاءَهُ الْأَعْمی‌ ای لان جاء الاعمی، و فی قوله: «عَبَسَ وَ تَوَلَّی» لطف حیث لم یواجهه بما فیه ذکر المعاتبة بل قاله علی سبیل الاخبار تعظیما لحرمته ثمّ لمّا انقضی هذا الحدیث عاد الی خطابه فقال: وَ ما یُدْرِیکَ ای انّک لا تدری لعلّ هذا الّذی اعرضت عنه اکرم عند اللَّه لانّه «یَزَّکَّی» ای یطلب ان یکون زاکیا بالعمل الصّالح و بما یتعلّمه منک و قیل:

«یَزَّکَّی» ای یتزکّی فادغمت التّاء فی الزّاء و التّزکّی التّطهّر من الذّنوب.

أَوْ یَذَّکَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّکْری‌ ای یتّعظ فتنفعه الموعظة: قرأ عاصم «فَتَنْفَعَهُ» بنصب العین علی جواب لعلّ بالفاء و قراءة العامّة برفع العین نسقا علی قوله: یَذَّکَّرُ و عطف بأو لأن التّزکّی اعلی درجة من التّذکّر و التّذکّر دونه، فکانّه اراد مرتبة دون مرتبة. و قیل: «او» هاهنا بمعنی الواو، یعنی: و یَذَّکَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّکْری‌ و قیل: تذّکّر طلب الذّکر بالفکر و الانسان مهما تفکّر فی شی‌ء فاتّعظ به اعتبارا بما حلّ بغیره نفعه ذلک و قد نصّ اللَّه تعالی علی ذلک فی غیر موضع من کتابه.

فقال تعالی: وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْری‌ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ و قال: وَ ما یَتَذَکَّرُ إِلَّا مَنْ یُنِیبُ، وَ ما یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ.

قوله: أَمَّا مَنِ اسْتَغْنی‌ ای استغنی عن اللَّه فی نفسه بمتابعة الشیطان و المستغنی عن اللَّه من لم ینزل علیه حوائجه بتوحیده ایّاه وحده و من هذا قوله عزّ و جلّ فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ و قیل: استغنی، ای کثر ماله و عنی به امیة بن خلف و المذکورین من قریش. و قال ابن عباس: استغنی عن اللَّه و عن الایمان بماله من المال.

فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّی ای تتعرّض له و تقبل علیه و تصغی الی کلامه و التّصدّی التّعرّض للشّی‌ء علی حرص کتعرّض الصّدیان للماء. و اصل الکلمة تتصدّی فحذفت احدی التّاءین تخفیفا و قد تدغم التّاء فی الصّاد فیقرأ تصّدّی بتشدید الصّاد و هو قراءة اهل الحجاز.

وَ ما عَلَیْکَ أَلَّا یَزَّکَّی ما هاهنا بمعنی النّفی، ای و ما علیک شی‌ء ان لا یشهد هذا الکافر ان لا اله الّا اللَّه انّک لا تؤاخذ بانّه لا یتزکّی، انّما علیک تبلیغ الرّسالة فاذا ترک هو الایمان فلا عتب علیک فیه.

وَ أَمَّا مَنْ جاءَکَ یَسْعی‌ لطلب العلم و الایمان یعنی ابن امّ مکتوم.

وَ هُوَ یَخْشی‌ اللَّه عزّ و جلّ.

فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهَّی ای تعرّض و تتغافل و تتشاغل بغیره «کَلَّا» ردع و زجر، ای لا تفعل مثلها بعدها فانّه غیر مرضیّ عند اللَّه و لیس الامر کما فعلت من اقبالک علی الغنیّ الکافر و اعراضک عن الفقیر المؤمن و قیل: «کَلَّا» بمعنی حقّا، و قیل: بمعنی الا و یکون الکلام مستأنفا و المعنی الا إِنَّها تَذْکِرَةٌ ای هذه السّورة و هذه الآیات موعظة و تذکیر للخلق.

فَمَنْ شاءَ ذَکَرَهُ تأویله. فمن شاء اللَّه ان یذکره ذکره، ای فهمه و اتّعظ به و من لم یشاء ان یذکره لم یذکره، شاء لابن امّ مکتوم ذلک فذکره، و شاء للکافر الّذی ناجیته ان لا یذکره فلم یذکره: و لم یتّعظ به ای بذلک جری القضاء انّه یکون ما شاء اللَّه و قیل: هو کقوله: «فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ» و کقوله: «فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلی‌ رَبِّهِ سَبِیلًا». و قال: «ذَکَرَهُ» و لم: یقل «ذکرها» لانّه اراد به الوعظ و القرآن ثمّ اخبر عن عظم محلّ القرآن عنده.

فقال: فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ یعنی مصاحف القرآن المکرّمة المعظّمة.

بِأَیْدِی سَفَرَةٍ کِرامٍ بَرَرَةٍ قال وهب بن منبّه: هم المسلمون اصحاب النّبی (ص) و قیل: فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ یعنی فی اللّوح المحفوظ عنده قد شرّفه و کرمه و کرّمه و اعجز الخلق عن الإتیان بمثله. و الصّحف جمع صحیفه و کلّ مکتوب عند العرب صحیفة و قیل: فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ هی النّسخ من القرآن الّتی فی السّماء الدّنیا و فی اللّوح عند الملائکة.

مَرْفُوعَةٍ یعنی: فی القدر و الرّتبة و تعظیم المنزلة و المحلّ «مُطَهَّرَةٍ» لا یمسّها الّا طاهر و قیل: «مُطَهَّرَةٍ» عن ان ینالها ایدی الکفّار. و قیل: «مُطَهَّرَةٍ» لا یکون فیها ما لیس من کلام اللَّه، مطهّرة من التّناقض و الکذب و آفات الکلام.

«بِأَیْدِی سَفَرَةٍ» ای کتبة و هم الملائکة الکرام الکاتبون، واحدهم سافر. یقال: سفرت ای کتبت و منه قیل: للکتاب سفر و جمعه اسفار. و قیل: هم الرّسل من الملائکة و احدهم سفیر و هو الرّسول. و الرّسل سفراء اللَّه بینه و بین خلقه.

«کِرامٍ بَرَرَةٍ» ای کرام عند اللَّه مطیعین. و قیل: السّفرة من الملائکة هم الّذین یکتبون، و البررة الّذین لا یکتبون و البررة جمع بارّ کفاجر و فجرة.

«قُتِلَ الْإِنْسانُ» ای لعن و عذّب «ما أَکْفَرَهُ» ای ما اشدّ کفره باللّه مع کثرة احسانه الیه و ایادیه عنده علی طریق التّعجّب. قال الزجاج: معناه: اعجبوا انتم من کفره و قیل: «ما أَکْفَرَهُ» معناه ایّ شی‌ء حمله علی الکفر و قد بیّن اللَّه له دلائل وحدانیّته ثمّ ذکر تلک الدّلایل فقال: مِنْ أَیِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ استفهام یراد به التّقریر. قال مقاتل: نزلت فی عتبة بن ابی لهب حین قال: کفرت بالنّجم اذا هوی و بالّذی «دَنا فَتَدَلَّی»

فدعا علیه رسول اللَّه (ص) و قال: اللّهم سلّط علیه کلبک اسد الغاضرة.

فخرج من فوره ذلک لتجارة الی الشام، فلمّا انتهی الی الغاضره تذکّر دعاء رسول اللَّه (ص) فجعل یضمن لمن معه الف دینار ان اصبح هو حیّا فجعلوه فی وسط الرّفقة و جعلوا المتاع حوله فبیناهم علی ذلک اقبل الاسد. فلمّا دنا من الرّجال وثب فاذا هو فوقه فمزّقه، و قد کان ابوه یبکی علیه و یقول: ما قال محمد شیئا قطّ الّا کان! و قیل: هو اسم جنس یعنی به جمیع الکفّار.

قوله: مِنْ أَیِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ هذا تقریر و تنبیه علی القدرة و النّعمة.

مِنْ نُطْفَةٍ کلام کاف خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ یعنی: قدّر ایّام حمله نطفة و علقة و مضغة، و اوان وضعه مسمّی. و قیل: خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ ای خلقه علی صفة الاستواء فی الخلفة کما قال فی موضع آخر: «ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاکَ رَجُلًا». و قیل: «قدّره» ای جعله قادرا.

ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ ای یسّر علیه سبیل الخروج من بطن الامّ و ذلک انّه یکون الجنین من قبل رأس المرأة ثمّ یصیر رأسه اسفل عند الخروج و لو لا ذلک لم یمکنها ان تلد و قیل: یسّر علیه سبیل الخیر و الشّر و عرّفه کیف التّصرّف، و قیل: «هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً، یسّر علی المسلم سبیل الایمان و علی الکافر سبیل الکفر. و قیل: یسّر علی کلّ احد ما خلقه له و قدّر علیه دلیله، قوله صلّی اللَّه علیه و سلّم: «اعملوا فکلّ میسّر لما خلق له».

ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ ای جعل له قبرا یواری فیه و لم یجعله ممّا یطرح للسّباع او یلقی من النّواویس و القبر ممّا اکرم به المسلمون.

ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ ای اقامه حیّا و بعثه.

«کَلَّا» هذا ابتداء کقولک: الا، و قوله: «لَمَّا یَقْضِ» تأویله لم یقض دخلت ما تأکیدا و المعنی: لا یقضی احدا ابدا «ما» افترض علیه و قیل: لم یفعل هذا الکافر ما «امره» اللَّه به من الطّاعة. و قیل: لم یقض اللَّه له ما امره به بل امره بما لم یقض له فلذلک لم یفعله و لمّا ذکر خلق ابن آدم ذکر رزقه لیعتبر فقال: فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی‌ طَعامِهِ کیف قدّره ربّه و دبّره له و جعله سببا لحیوته و قال مجاهد: فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی‌ طَعامِهِ داخلا و خارجا کیف یدخل اذا أکل و کیف یخرج اذا طرح و عن الحسن عن الضحاک بن سفیان الکلابی انّ النّبی (ص) قال له: یا ضحاک ما طعامک؟ قال یا رسول اللَّه: اللّحم و اللّبن. قال ثمّ یصیر الی ما ذا؟ قال الی ما قد علمت.

قال فانّ اللَّه عزّ و جلّ ضرب ما یخرج من ابن آدم مثلا للدّنیا و قال صلّی اللَّه علیه و سلّم: انّ مطعم ابن آدم جعل مثلا للدّنیا و ان قزّحه و ملّحه فانظر الی ما یصیر.

و عن ابی الولید قال: سألت ابن عمر عن الرّجل یدخل الخلاء فینظر الی ما یخرج منه. قال یأتیه الملک فیقول: انظر الی ما بخلت به الی ما صار. و قیل: انّما قال ذلک لیعلم الانسان انّه محلّ الاقذار و لا یطغی و قیل: لیستدلّ علی استحالة الاجسام فلا ینسی. قوله: أَنَّا صَبَبْنَا قرأ عاصم و حمزة و الکسائی: «انّا» بالفتح علی تکریر الخافض مجازه «فَلْیَنْظُرِ» «الی» «انّا» و قرأ الآخرون بالکسر علی الاستیناف «صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا» ای «صَبَبْنَا» من السّماء «الْماءَ» علی السّحاب ثمّ انزلناه من السّحاب قطرة قطرة و الصّبّ یستعمل فی القلیل و الکثیر.

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا بالنّبات.

فَأَنْبَتْنا فِیها حَبًّا الحبّ جمیع ما یحصد و یدخل فیه جمیع الحبوب و جمیع ما یقتات به.

وَ «عِنَباً» ثمرة الکرم وَ «قَضْباً» هو القتّ الرّطب سمّی بذلک لانّه یقضب فی کلّ‌ ایّام ای یقطع بخلاف النّبات و لهذا افرده بالذّکر هاهنا تنبیها علی اختلاف النّبات و انّ منها ما اذا قطع عاد و منها ما لا یعود و قیل: القضب کلّ ما یوکل رطبا کالبطّیخ و الخیار و البادنجان و الدّباء. و قال الحسن: القضب العلف للدّوابّ.

وَ زَیْتُوناً ما یعصر منه الزّیت «وَ نَخْلًا» جمع نخلة.

وَ حَدائِقَ غُلْباً الحدائق جمع الحدیقة و هی البساتین المحاط علیها من النّخیل «غُلْباً» غلاظ الاشجار واحدها اغلب. و منه قیل: للرّجل الغلیظ الرّقبة اغلب و الغلب من الشّجرة الّتی لا تثمر کالشّمشاد و الارز و العرعر و الدّرداء. قال مجاهد و مقاتل: الغلب الملتفّة الشّجر بعضه فی بعض و قال ابن عباس: طوالا عظاما.

«فاکِهَةً» یرید الوان الفواکه کلّها «وَ أَبًّا» یعنی الکلاء و المرعی الّذی لم یزرعه النّاس ممّا تأکله الانعام و الدّواب و قال قتادة: امّا الفاکهة فلکم و امّا الابّ فلانعامکم.

و قیل: الفاکهة الرّطب من الثّمار و الابّ الیابس منها. و سئل ابو بکر الصّدّیق الابّ، فامسک عن الکلام فیها. فقال: ایّ سماء تظلّنی و ایّ ارض تقلّنی اذا قلت فی کتاب اللَّه ما لا اعلم و کذلک امسک عمر عن الکلام فیها فقال: نهینا عن التّکلّف و ما علیک یا بن امّ عمر ان لا تعرف ما الابّ؟ ثمّ قال: اتّبعوا ما تبیّن لکم من هذا الکتاب و ما لا ندعوه.

«مَتاعاً لَکُمْ» ای منفعة «لکم» یعنی: الفاکهة. وَ لِأَنْعامِکُمْ یعنی: الابّ. قوله: «مَتاعاً» نصب علی انّه مفعول له ثمّ ذکر القیامة فقال: فَإِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ قال ابن عباس: هی اسم من اسماء القیامة و قیل: هی صیحة تصمّ عمّا سواها من الاصوات. فهی مصخّة مسمعة ای تصمّ الاسماع فلا تسمع الّا ما یدعی لها. و الاصخّ الاصمّ ثمّ فسّر فی ایّ وقت تجی‌ء فقال تعالی: یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ کقوله: «فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ».

«وَ أُمِّهِ» کقوله: «وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلی‌ حِمْلِها لا یُحْمَلْ مِنْهُ شَیْ‌ءٌ» «وَ أَبِیهِ» کقوله: «وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ».

وَ صاحِبَتِهِ کقوله: «وَ لا یَسْئَلُ حَمِیمٌ حَمِیماً» وَ بَنِیهِ کقوله: «فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ» هذه الآیة تشتمل النّساء کما تشتمل الرّجال، و لکنّها خرجت مخرج کلام العرب تدرج النّساء فی الرّجال فی الکلام و هذا فی القرآن کثیر منه:وْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ یَداهُ‌

کُلُّ امْرِئٍ بِما کَسَبَ رَهِینٌ. «رِجالٌ صَدَقُوا». «رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ» «رِجالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا». هذه الآیات تشتمل النّساء مع الرّجال کقوله: «یا بَنِی آدَمَ». بناته معهم.

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ قیل: یعنی به الکفّار یتبرّأ بعضهم من بعض، و قیل: کلّ احد مشتغل بامره لا یتفرّغ الی صاحبه و لا یتفرّغ الی الاهتمام بغیره و لا یهمّه امر اقربائه لشدّة ما ینوبه و قیل: یَفِرُّ لئلا یحمّله شیئا من ذنوبه و قیل: یَفِرُّ لانّه یعلم انّه لا یعینه، و قیل: هذا مثل ضرب فی حقّ الاقرب فالاقرب رؤیة و اتّصالا و معرفة و المراد بالاخ التّوأم فانّه یراه جنینا فی بطن امّه قبل کلّ احد ثمّ أُمِّهِ بعد الولادة ثمّ اباه ثمّ صاحِبَتِهِ ثمّ بَنِیهِ و اللَّه اعلم. قال عبد اللَّه بن طاهر الأبهری: یَفِرُّ منهم اذا ظهر له عجزهم و قلّة حیلتهم الی من یملک کشف تلک الکروب و الهموم عنه و لو ظهر ذلک له فی الدّنیا لما اعتمد سوی ربّه الّذی لا یعجزه شی‌ء و امکن من فسحة التّوکّل و استراح فی ظلّ التّفویض. و قال قتادة: فی هذه الآیة یَفِرُّ هابیل مِنْ أَخِیهِ قابیل و یَفِرُّ النّبی (ص) من أُمِّهِ و ابراهیم من أَبِیهِ و لوط من صاحِبَتِهِ و نوح من ابنه.

لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ ای یشغله عن شأن غیره.

قالت عائشة: یا رسول اللَّه هل تذکر اهالیک یوم القیامة؟ فقال: «امّا فی ثلاثة مواضع فلا، عند الصّراط و الحوض و المیزان‌ و عن سودة زوج النّبی (ص) قالت: قال رسول اللَّه (ص): «یبعث النّاس حفاة عراة غرلا قد ألجمهم العرق و بلغ شحوم الآذان». فقلت: یا رسول اللَّه واسواتاه ینظر بعضنا الی بعض. فقال «قد شغل النّاس. لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ‌ ثمّ بیّن احوال المؤمنین و الکافرین فقال: وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ ای مضیئة تلوح علیها آثار السّرور و النّظرة و قیل: مُسْفِرَةٌ مشرقة مضیئة ضاحِکَةٌ بالسّرور لما یری من النّعیم مُسْتَبْشِرَةٌ فرحة بما نال من کرامة اللَّه عزّ و جلّ و قیل: انّها مضیئة لصلوتها باللّیل من‌

قوله (ص): «من کثر صلوته باللّیل حسن وجهه بالنّهار».

و قیل: انّها مضیئة من آثار الوضوء لما

فی الخبر: «امّتی غرّ محجّلون من آثار الوضوء».

وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْها غَبَرَةٌ قیل: انّ التّراب الّذی تصیر الیه البهائم یحول غَبَرَةٌ فی وجوه الکفرة. و فی الخبر یلجم الکافر العرق ثمّ تقع الغبرة علی وجوههم.

تَرْهَقُها قَتَرَةٌ ای ترکبها ظلمة و تغشیها ذلّة. یقال انّ الارض اذا دکّت صارت غَبَرَةٌ سوداء فغشیت وجوه الکفّار فسوّدتها. و قیل: هی غَبَرَةٌ الفراق و ذلّ الحجاب.

أُولئِکَ الّذین یصنع بهم هذا هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ و هم الکذّابون المفترون علی اللَّه.

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

برای معرفی آهنگهایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال حاشیه‌ای برای این شعر نوشته نشده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

کانال رسمی گنجور در تلگرام