گنجور

النوبة الثانیة

 
رشیدالدین میبدی
رشیدالدین میبدی » کشف الاسرار و عدة الابرار » ۶۲- سورة الجمعة- مدنیة
 

این سورة الجمعة یازده آیتست، صد و هشتاد کلمه هفتصد و بیست حرف، جمله به مدینه فرو آمد، باجماع مفسّران، و در مدنیّات شمرند. و درین سوره نه ناسخ است نه منسوخ. در فضیلت سوره مصطفی (ص) گفت بروایت ابیّ بن کعب: «من قرأ سورة الجمعة کتب له عشر حسنات بعدد من ذهب الی الجمعة فی مصر من امصار المسلمین و من لم یذهب».

یُسَبِّحُ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ، التسبیح: تنزیه اللَّه من کلّ سوء، و قیل: المعنی یذکّر اللَّه ما فی السّماوات و ما فی الارض من شی‌ء غیر کفّار الجنّ و الانس.

ثمّ نعت الربّ عزّ و جلّ نفسه فقال: الْمَلِکِ ای الّذی یملک کلّ شی‌ء و لا یملک فی الحقیقة سواه. الْقُدُّوسِ ای الطاهر عمّا یخلوه من الشریک و الصاحبة و الولد و الْقُدُّوسِ و الْقُدُّوسِ بضمّ القاف و فتحها واحد و قد قرئ بهما قرأه ابو السماک.

و زید بن علی و غیرهما قال: رؤبة:

دعوت ربّ العزّة القدّوسا

دعاء لا یعبد الناقوسا.

و القدس، الطهر، و القدس فوق القدح کالسطل. و التقدیس: التّنزیه و قیل لعبد اللَّه بن المبارک: سئل عن خبر فروی انّ العدس قدّسه سبعون نبیّا، فقال: لا و لا نصف نبی! فمعنی هذا التقدیس الثناء و قال عطاء بن السائب عن میسرة هذه الآیة یُسَبِّحُ لِلَّهِ الی قوله: الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ فی التوریة سبع مائة آیة.

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ ای فی العرب. رَسُولًا مِنْهُمْ یعنی: محمدا (ص) و سمّی العرب امیّین لانّه لم یکن لهم کتاب قبل القرآن، لذلک سمّی الیهود و النصاری، اهل الکتاب، لیمتازوا عنهم و قیل: سمّیت العرب امیّین لانّهم کانوا علی نعت امیّتهم مذ کانت بلا خطّ و لا کتاب نسبوا الی ما ولدوا علیه من امّهاتهم لانّ الخطّ و القراءة بالتعلیم دون ما جبل الخلق علیه و من یحسن الکتابة من العرب فانّه ایضا امّی، لانّه لم یکن لهم فی الاصل خطّ و کتابة الّا فی ثقیف اهل الطائف تعلموه من اهل الحیرة، و قیل: تعلمه اهل الحیرة من اهل الانبار و لم یکن فی اصحاب رسول اللَّه (ص) کاتب الّا حنظلة الّذی یقال له: غسیل الملائکة، و یسمّی حنظلة الکاتب. ثمّ ظهر الخطّ فی الصحابة بعد و کان معاویة بن ابی سفیان. و زید بن ثابت یکتبان لرسول اللَّه (ص) و کان ابن ابی سرح یکتب له ثمّ ارتدّ. هو الّذی قال سانزل مثل ما انزل اللَّه و هو من النفر الّذی امر رسول اللَّه (ص) یوم فتح مکة بقتلهم.

و کتب کتاب الصلح بین رسول اللَّه و بین قریش یوم الحدیبیة علی بن ابی طالب (ع). و لمّا عرضت المصاحف علی عثمان (رض) رأی فیه اشیاء لحن فیها الکاتب، فقال: اری فیه لحنا و ستقیمه العرب بالسنتهم. و قال بعض العلماء: کان عثمان و علی، رضی اللَّه عنهما، یکتبان الوحی بین یدی رسول اللَّه فاذا غابا کتب ابیّ بن کعب و زید بن ثابت و کان خالد بن سعید بن العاص و معاویة بن ابی سفیان یکتبان بین یدیه فی حوائجه و کان المغیرة بن شعبة ینوب عنهما اذا لم یحضرا و کان عبد اللَّه بن الارقم و العلاء بن عتبة یکتبان بین الناس فی قبائلهم و میاههم و فی دور الانصار بین الرّجال و النساء و کان حذیفة بن الیمان یکتب خرص تمر الحجاز و کان زید بن ثابت یکتب الی الملوک مع ما کان یکتب من الوحی. و کان حنظلة بن الربیع الکاتب خلیفة کلّ کاتب من کتّاب رسول اللَّه غاب عن عمله و کان النبی (ص) یضع عنده خاتمه. و اختلفوا فی رسول اللَّه (ص) انّه هل تعلم الکتابة بآخرة من عمره أم لا؟ لعلمائنا.

فیه وجهان و لیس فی کونه حدیث یصحّ. قوله: یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ ای یطهّرهم من الذنوب و الشّرک، و قیل: یأخذ زکاة اموالهم. وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ الکتاب: القرآن، و الْحِکْمَةَ: السنن. و قیل: الْحِکْمَةَ، الفقه فی دین اللَّه و معرفة الحلال و الحرام. وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ ای من قبل بعثة محمد (ع) لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ: کفر و جهالة.

قوله: وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ فی محلّ قوله آخرین و جهان: احدهما انّه فی محلّ الخفض، ای بعث فی الامیّین و فی آخرین رسولا منهم، ای من المبعوثین الیهم.

الثانی، انّه فی محل النصب و المعنی: یعلّمهم الکتاب و یعلم آخرین و اختلف العلماء فیهم فقال قوم: هم العجم و هو قول ابن عمر و سعید بن جبیر و مجاهد و الدلیل علیه ما روی ابو هریرة قال: کنّا جلوسا عند النّبی (ص) اذ نزلت علیه سورة الجمعة، فلمّا قرأ: وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ قال رجل: من هؤلاء یا رسول اللَّه! فلم یراجعه النّبی (ص) حتی سأله مرّتین او ثلاثا، قال: و فینا سلمان الفارسی. قال: فوضع النّبی (ص) یده علی سلمان ثمّ قال: «لو کان الایمان عند الثّریا لناله رجال من هؤلاء.

و فی روایة اخری: «لو کان الدّین عند الثّریا لذهب الیه رجال من ابناء فارس حتی یتناولوه».

و قال ابن زید: هم جمیع من دخل فی الاسلام بعد النبی (ص) الی یوم القیامة لانّ النبی (ص) کان مبعوثا الی کافّة الخلق الی یوم القیامة و فی الخبر عن النّبی (ص): «انّ فی اصلاب الرجال من اصحابی رجالا و نساء یدخلون الجنّة بغیر حساب، ثمّ قرأ: آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ‌ و عن ابن ابی لیلی عن رجل من اصحاب رسول اللَّه (ص) قال قال النّبی (ص): رأیتنی یتّبعنی غنم سود ثم اتبعها غنم سود، ثمّ اتّبعها غنم عفر، اوّلها یا با بکر قال: امّا السود فالعرب و امّا العفر فالعجم یتبعک بعد العرب.

کذلک عبّرها الملک سجر العفرة فی اللّون بیاض کلون الظّبی. لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ ای لم یدرکوهم و لکنّهم یکونون بعدهم. و قیل لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ فی الفضل و السابقة لانّ التابعین لا یدرکون شأو الصحابة و کذلک العجم مع العرب. و من شرائط الدّین معرفة فضل العرب علی العجم و حبّهم لمکان القرآن و الرّسول و القبلة و الحجّ بمشاعره و الاذان و الخطبة و لفظة النّکاح و الصّید و هو الحکم العربیّ، و القیافة و السّلم و ضرب الدنانیر و الدّراهم. امر رسول اللَّه بحبّهم و معرفة حقّهم، و فی الآیة دلیل علی انّ رسول اللَّه (ص) رسول نفسه و بلاغة حجّة لاهل زمانه، و من بلغ لقوله عزّ و جلّ و من یکفر به من الاحزاب فالنّار موعده. وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ای الّذی بعث هو العزیز الحکیم.

ذلِکَ یعنی: النبوّة. فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ علی محمد و ذو الفضل العظیم علی الخلق بارسال محمد الیهم و توفیقهم لمتابعته.

مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها یعنی: الیهود امروا بقبولها فلم یقبلوها و کلف العمل بما فیها فلم یفعلوا ما امروا فیها من اظهار صفة محمد و نعته بل غیّروها و حرّفوا الکلم عن مواضعها. کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً فکما انّ‌ الحمار لا ینتفع بما یحمله من الکتب کذلک الیهود یقرءون التوراة و لا ینتفعون بما فیها. و الاسفار الکتب الکبار، واحدها: سفر. بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ ای بئس المثل مثلهم، بئس القوم قوم هذا مثلهم وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ ای لا یهدی من سمّاه فی علمه ظالما.

قُلْ یا أَیُّهَا الَّذِینَ هادُوا ای عدلوا و مالوا سمّیت الیهود یهود لانّهم عدلوا عن الدّین المستقیم. إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ الزّعم: قول عن ظنّ. ای ان قلتم ظنّا انّکم أَوْلِیاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ ای من دون محمد (ص) و ذلک انّ یهود المدینة کتب الی یهود خیبر، انّ محمدا یدعونا الی دینه فما تقولون انتم؟ فقالت یهود خیبر: و نحن اولاد الانبیاء و ابناء اللَّه و احبّاؤه، فلا ندخل فی دینه فانزل اللَّه عزّ و جلّ هذه الآیة. قوله: فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ ای فادعوا علی انفسکم بالموت. إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ انّکم ابناء اللَّه و احبّاؤه فانّ الموت هو الّذی یوصلکم الیه.

فقال النّبی (ص): «و الّذی نفس محمد بیده لا یقولها احد منهم فیقوم من مقامه حتّی یغصّ بریقه فتخرج نفسه فأبوا ان یقولوها و علموا انّهم ان قالوا ماتوا، فقال اللَّه تعالی: وَ لا یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ من الذّنوب و المعاصی وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ ای بالیهود انّهم کذبة فی زعمهم نحن أَوْلِیاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ و فی ذلک دلالة علی صدق الرّسول و صحّة القرآن لانّه اخبر انّهم لا یتمنّون الموت فکان کما اخبر.

روی عن ابی هریره قال: قال رسول اللَّه (ص): «لا یتمنّینّ احدکم الموت امّا محسنا فان یعش یزدد خیرا فهو خیر له، و امّا مسیئا فلعلّه ان یستعتب».

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِیکُمْ هذا کقوله: قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلی‌ مَضاجِعِهِمْ و الفاء فی قوله فانّه جلبها ضمیر کانّه قال: إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ و ان امعنتم فی الفرار و استقصیتم فی الحذر فَإِنَّهُ مُلاقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلی‌ عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ ای الی اللَّه الّذی یعلم ما غاب عن العباد و ما شاهدوه فیخبرکم بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فی الدّنیا و یجازیکم علیه.

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ ای فی یوم الجمعة. کقوله: «أَرُونِی ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ» ای فی الارض و اراد بهذا النّداء، الاذان عند قعود الامام علی المنبر للخطبة. لما روی الزهری عن السائب بن یزید قال: کان النّداء یوم الجمعة اوّله اذا جلس الامام علی المنبر علی عهد النّبی (ص) و ابی بکر و عمر، فلمّا کان عثمان و کثر النّاس و بعدت المنازل، زاد اذانا فامر بالتّأذین الاوّل علی دار له بالسّوق، یقال له الزوراء، لیسمع النّاس فیما غابوه علی ذلک و اوّل جمعة جمعت بالمدینة کانت قبل قدوم رسول اللَّه (ص) قالت الانصار انّ للیهود یوما یتعبّد فیه و هو السّبت.

و انّ للنّصاری یوما و هو یوم الاحد. فنحبّ ان یکون لنا یوم. فقال لهم اسعد بن زرارة اختاروا العروبة و هو یوم الجمعة فسمّوها جمعة لاجتماع النّاس فیه فاختاروا العروبة، فجمعهم اسعد بن زرارة و صلّی بهم یومئذ رکعتین و ذبح لهم اسعد بن زرارة کبشا و کانوا قدر ما یشبعهم کبش و ذلک لقلّتهم. ثمّ انزل اللَّه عزّ و جلّ فی ذلک بعد إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ الآیة... فهذه اوّل جمعة جمعت فی الاسلام، فامّا اوّل جمعة جمعها رسول اللَّه (ص) باصحابه ما قال اهل التواریخ: قدم رسول اللَّه (ص) مهاجرا حتی نزل بقبا علی بنی عمر و بن عوف و ذلک یوم الاثنین لاثنی عشر لیلة خلت من شهر ربیع الاوّل حین ارتفع النّهار فاقام بقبا یوم الاثنین لاثنی عشرة لیلة و یوم الثلاثاء و یوم الاربعاء و الخمیس ثمّ خرج من بین اظهرهم یوم الجمعة عامدا المدینة فادرکته صلاة الجمعة فی بنی سالم بن عوف فی بطن و ادلهم و هی اوّل الجمعة جمعها رسول اللَّه (ص) فخطب فقال: الحمد للَّه احمده و استعینه و استغفره و استهدیه و او من به و لا اکفره و اعادی من یکفر، و اشهد ان لا اله الّا اللَّه وحده لا شریک له و انّ محمدا عبده و رسوله، اوصیکم بتقوی اللَّه فانّه خیر ما اوصی به المسلم المسلم و احذروا ما حذرکم اللَّه من نفسه فانّه من یتّق اللَّه یکفّر عنه سیّآته و یعظم له اجرا و احسنوا کما احسن اللَّه الیکم و جاهدوا فی اللَّه حقّ جهاده هو اجتبیکم و اعملوا لما بعد الیوم فانّه من یصلح ما بینه و بین یکفّه اللَّه بینه و بین النّاس و لا قوّة الّا باللّه العظیم.

و اختلفوا فی تسمیة هذا الیوم جمعة: فمنهم من قال لانّ اللَّه تعالی جمع فیها خلق آدم علیه السّلام و به‌

قال النّبیّ (ص) فی روایة سلمان: «انّما سمّیت الجمعة لانّ آدم علیه السلام جمع فیها خلقه، و قیل: لانّ اللَّه تعالی فرغ فیه من خلق الاشیاء فاجتمعت فیه المخلوقات و قیل: لاجتماع الناس فیه للصّلوة. قرأ الاعمش من «یوم الجمعة» بسکون المیم.

و قراءة العامّة بضمّ المیم، و قیل: اوّل من سمّاها جمعة کعب بن لؤی و کان یقول له یوم العروبة و اوّل جمعة جمعت بعد الجمعة بالمدینة بقریة یقال لها جواثا من ارض البحرین.

قوله: فَاسْعَوْا إِلی‌ ذِکْرِ اللَّهِ ای فامضوا الیه و اعملوا له . لیس المراد من السعی الاسراع، انّما المراد منه العمل و الفعل. و کان عمر بن الخطاب رضی اللَّه عنه یقرأ «فامضوا الی ذکر اللَّه» و کذلک هی فی قراءة عبد اللَّه بن مسعود و یقول: لو قرأت فَاسْعَوْا لعدوت حتی یسقط ردائی و قیل: السّعی ها هنا قصّ الشّارب و نتف الإبط و تقلیم الظفار و الغسل و التطییب للجمعة و لبس افضل الثیاب. و السّعی فی اللّغة علی ضربین احدهما العدو و الاسراع فی المشی کالسّعی بین الصفا و المروة. و الثانی القصد و العمل کقوله عزّ و جلّ: إِنَّ سَعْیَکُمْ لَشَتَّی و سعی لها سعیها و هو مؤمن. فَاسْعَوْا إِلی‌ ذِکْرِ اللَّهِ و فی الخبر الصّحیح عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): اذا اقیمت الصّلاة فلا تأتوها تسعون و لکن ائتوها تمشون و علیکم السّکینة فما ادرکتم فصلّوا و ما فاتکم فاتمّوا

قوله: فَاسْعَوْا إِلی‌ ذِکْرِ اللَّهِ فالذّکر ها هنا الخطبة علی قول الجمهور، و قیل: هو صلاة الجمعة و المعنی: اجیبوا و اقصدوا الی صلاة الجمعة غیر متثاقلین. وَ ذَرُوا الْبَیْعَ یعنی: البیع و الشّری لانّ اسم البیع یتناولهما جمیعا و انّما یحرم البیع و الشّری عند الاذان الثّانی و قال الزهری و عند خروج الامام و کان ینادی فی الاسواق فی الزّمان الاوّل اذا اذن للجمعة حرم البیع و رای القاسم بن محمد بن ابی بکر امرأته تشتری عطرا فخرج القاسم الی الجمعة فوجد الامام قد خرج، فلمّا رجع امر اهله بردّ البیع. و مذهب الفقهاء انّ البیع یصحّ و ان کان محرّما. و قال عطاء بن ابی رباح: یحرم البیع و الرّقاد و اللّهو و الضیعاة و ان یکتب کتابا و ان یأتی الرجل اهله. ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ ای ذلک الّذی ذکرت من حضور الجمعة و ترک البیع و الاستماع الی الخطبة و اداء الفریضة خیر لکم من المبایعة. إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ مصالح انفسکم.

روی عن ابن عمر و ابی هریرة انّهما سمعا رسول اللَّه (ص) یقول و هو علی اعواد منبره لینتهینّ اقوام عن ودعهم الجمعات او لیختمنّ اللَّه علی قلوبهم ثمّ لیکوننّ من الغافلین.

و عن جابر انّ رسول اللَّه (ص) قال: «من ترک الجمعة ثلاثا من غیر ضرورة طبع اللَّه علی قلبه».

و روی انّه صلّی اللَّه علیه و سلّم خطب فقال: «انّ اللَّه قد افترض علیکم الجمعة فی یومی هذا، فی مقامی هذا، فمن ترکها فی حیاتی و بعد مماتی و له امام عادل او جائر من غیر عذر فلا بارک اللَّه له و لا جمع اللَّه شمله الا فلا حجّ له الا فلا صوم له و من تاب تاب اللَّه علیه».

و عن میمون ابن ابی شبیب قال: اردت الجمعة زمن الحجّاج. قال: فتهیّأت للذّهاب ثمّ قلت این اذهب اصلّی خلف هذا؟ فقلت: مرّة اذهب و مرّة لا اذهب. فنادانی مناد من جانب البیت: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلی‌ ذِکْرِ اللَّهِ.

فصل

اختلف اهل العلم فی موضع اقامة الجمعة و فی العدد الّذی تنعقد بهم الجمعة و فی المسافة الّتی یجب ان یؤتی منها. امّا الموضع فذهب قوم الی انّ کلّ قریة اجتمع فیها اربعون رجلا من اهل الکمال بان یکونوا احرارا عاقلین بالغین مقیمین لا یظعنون عنها شتاء و لا صیفا الّا ظعن حاجة، تجب علیهم اقامة الجمعة فیها. و هو قول عبید اللَّه بن عبد اللَّه و عمر بن عبد العزیز و به قال الشافعی و احمد و اسحاق. و قالوا: لا تنعقد الجمعة باقلّ من اربعین رجلا علی هذا الصّفة و شرط عمر بن عبد العزیز مع عدد الاربعین ان یکون فیهم وال. و الوالی غیر شرط عند الشافعی. و قال علی (ع): «لا جمعة الّا فی مصر جامع.

و هو قول اصحاب الرأی. ثمّ عند ابی حنیفة تنعقد باربعة و الوالی شرط.

و قال الاوزاعی و ابو یوسف: تنعقد بثلثة اذا کان فیهم وال. و قال الحسن و ابو ثور: تنعقد باثنین کسائر الصّلوات. و قال ربیعة: تنعقد باثنی عشر رجلا و الدّلیل علی اقامتها فی القری ما روی عن ابن عباس قال: انّ اوّل جمعة جمعت بعد جمعة فی مسجد رسول اللَّه (ص) فی مسجد عبد القیس بجواثا من البحرین. و اذا کان الرّجل مقیما فی قریة لا تقام فیها الجمعة. او کان مقیما فی برّیّة فذهب قوم الی انّه کان یبلغهم النداء و من موضع الجمعة یلزمهم حضور الجمعة و ان کان لا یبلغهم النداء فلا جمعة علیهم و من هذا قول الشافعی و احمد و اسحاق. و الشرط ان یبلغهم نداء مؤذّن جهوریّ الصّوت، یؤذن فی وقت تکون الاصوات هادئة و الریاح ساکنة. فکلّ قریة تکون من موضع الجمعة فی القرب علی هذا القدر یجب علی اهلها حضور الجمعة. و قال سعید بن المسیّب یجب علی من آوه المبیت. و قال الزّهری یجب علی من کان علی ستّة امیال. و قال ربیعة: علی اربعة امیال. و قال مالک و اللیث: ثلاثة امیال و قال ابو حنیفة: لا جمعة علی اهل سواد قریة کانت القریبة او بعیدة. و کلّ من یلزمه صلاة الجمعة لا یجوز ان یسافر یوم الجمعة بعد الزّوال قبل ان یصلّی الجمعة، امّا قبل الزّوال بعد طلوع الفجر، یجوز غیر انّه یکره الّا ان یکون سفره سفر طاعة من حجّ او غزو، و ذهب بعضهم الی انّه اذا اصبح یوم الجمعة مقیما فلا یسافر حتی یصلّی الجمعة. و الدّلیل علی جوازه، روی عن ابن عباس، قال: بعث النّبی (ص) عبد اللَّه بن رواحة فی سریّة، فوافق ذلک الیوم الجمعة فغدا اصحابه و قال: اتخلف فاصلّی مع رسول اللَّه (ص). ثمّ لحقهم. فلمّا صلّی مع النّبی (ص) رآه، فقال: «ما منعک ان تغدو مع اصحابک»؟ قال: اردت اصلّی معک. ثمّ الحقهم فقال: «لو انفقت ما فی الارض، ما ادرکت فضل غدوتهم».

و روی انّ عمر بن الخطّاب سمع رجلا علیه هیأت السّفر یقول: لو لا انّ الیوم یوم الجمعة، لخرجت.

فقال عمر: اخرج فانّ الجمعة لا تحبس عن سفر.

امّا فضل یوم الجمعة. فقد روی عن ابی هریرة قال: خرجت الی الطور، فلقیت کعب الاحبار، فجلست معه. فحدّثنی عن التوراة. و حدّثته عن رسول اللَّه (ص). فکان فیما حدّثته ان قلت له: قال رسول اللَّه (ص): «خیر یوم طلعت علیه الشمس یوم الجمعة فیه خلق آدم و فیه اهبط و فیه مات و فیه تیب علیه و فیه تقوم الساعة. و ما من دابّة الّا و هی مسیخة یوم الجمعة من حین تصبح حتی تطلع الشمس شفقا من السّاعة الا الجنّ و الانس و فیه ساعة لا یصادفها عبد مسلم و هو یصلّی یسأل اللَّه تعالی شیئا الّا اعطاه ایّاه»

و قال کعب: ذلک فی کل ستّة یوم. فقلت بل فی کلّ جمعة.

قال: فقرأ کعب التوراة. فقال: صدق رسول اللَّه. قال ابو هریرة: ثمّ لقیت عبد اللَّه بن سلام. فحدّثته بمجلسی مع کعب الاحبار. و ما حدّثته فی یوم الجمعة، قال عبد اللَّه بن سلام قد علمت ایّة ساعة هی؟ هی آخر ساعة فی یوم الجمعة. قال ابو هریرة: و کیف تکون آخر ساعة فی یوم الجمعة و قد قال رسول اللَّه (ص): «لا یصادفها عبد مسلم و هو یصلّی و تلک ساعة لا یصلّی فیها»؟

فقال عبد اللَّه بن سلام: الم یقل رسول اللَّه (ص): «من جلس مجلسا ینتظر الصّلاة فهو فی صلاة حتی یصلّیها»؟

قال ابو هریرة: بلی. قال: فهو ذلک. و روی مرفوعا، قال صلّی اللَّه علیه و سلّم: «السّاعة الّتی یستجاب فیها الدّعاء یوم الجمعة بعد العصر الی غروب الشّمس اغفل ما یکون النّاس».

و فی روایة اخری. قال: «التمسوا الساعة الّتی فی الجمعة بعد العصر الی غیبوبة الشمس»

و قال: «اذا طلب احدکم حاجة فلیطلبها قبل مغیب الشّمس یوم الجمعة».

و فی روایة ابی بردة عن ابی موسی عن رسول اللَّه (ص): «تلک الساعة ما بین ان تجلس الامام الی انقضاء الصّلاة»

و عن عبد اللَّه بن رافع عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «الیوم الموعود: یوم القیامة، و المشهود: یوم عرفة، و الشاهد: یوم الجمعة لا طلعت الشّمس و لا غربت علی یوم افضل من یوم الجمعة لا یوافقها عبد مسلم یسأل اللَّه فیها خیرا الّا اعطاه و لا یستعیذ من شی‌ء الّا اعاذه).

و عن اوس بن اوس قال: قال النّبی (ص): «انّ من افضل ایّامکم یوم الجمعة، فیه خلق آدم و فیه قبض و فیه النفخة و فیه الصعقة، فاکثروا علیّ من الصّلاة فیه. فانّ صلوتکم معروضة علیّ»: فقالوا: یا رسول اللَّه، و کیف تعرض صلوتنا علیک و قد ارمت؟ فقال: «انّ اللَّه عزّ و جلّ حرّم علی الارض ان تأکل اجساد الانبیاء».

و قال (ص) «اذا کان یوم الجمعة نادت الطیر الطیر، و الوحوش الوحوش، و السباع السباع، سلام علیکم، هذا یوم صالح کریم».

و قال صلّی اللَّه علیه و سلّم: «انّ لیلة الجمعة و یوم الجمعة اربعة و عشرون ساعة للَّه فی کلّ ساعة ستّمائة الف عتیق من النّار».

و عن انس بن مالک قال: سمعت رسول اللَّه (ص) یقول: «اتانی جبرئیل (ع) و فی یده کهیئة المرأة البیضاء فیه نکتة سوداء فقلت: ما هذه یا جبرئیل؟ قال: هذا لجمعة بعث فیها الیک ربّک عزّ و جلّ تکون لک عیدا و لامّتک من بعدک و قلت: ما لنا فیها؟ قال: خیرا کثیرا انتم الآخرون السّابقون یوم القیامة و فیها ساعة لا یوافقها عبد یصلّی یسأل اللَّه شیئا الّا اعطاه ایّاه. فقلت: ما هذه النکتة السوداء؟ قال: هذه السّاعة تقوم یوم الجمعة و نحن نسمّیه عندنا یوم المزید. قلت: و ما المزید؟ قال: انّ ربّک اتّخذ فی الجنّة وادیا افیح من مسک ابیض، فاذا کان یوم الجمعة من ایّام الآخرة هبط الرّبّ تبارک و تعالی عن عرشه الی کرسیه. و حفّ الکرسی بمنابر من نور فجلس علیها النّبیّون و حفّت المنابر بکراسیّ من ذهب فجلس علیها الشّهداء. و یهبط اهل الغرف من غرفهم فیجلسون علی کثبان المسک لا یرون لاهل الکرسیّ و المنابر علیهم فضا فی المجلس و یبدو لهم ذو الجلال و الاکرام فیقول: «سلونی» فیقولون: نسألک الرضا یا ربّ فیقال: «رضای احلّکم داری و انا لکم کرامتی» ثمّ یقول: «سلونی» فیقولون باجمعهم نسألک الرّضا، فیشهد لهم علی الرّضا. فیقول: «یا اهل الجنّة انّی لو لم ارض عنکم لم اسکنکم جنّتی؟ فهذا یوم المزید. فسلونی فیجتمعونی علی کلمة واحدة قد رضینا فارض عنّا» قال: ثمّ یتبعها علیهم «ما لا عین رأت و لا اذن سمعت و لا خطر علی قلب بشر» .

و عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «اذا کان یوم الجمعة کان علی کلّ باب من ابواب المسجد ملائکة یکتبون النّاس علی منازلهم: الاوّل فالاوّل فاذا خرج الامام طویت الصّحف و استمعوا الخطبة و المهجر الی الصّلاة کالمهدی بدنة ثمّ الّذی یلیه کالمهدی بقرة. ثمّ الّذی یلیه کالمهدی کبشا»

حتی ذکر الدّجاجة و البیض». و عن علقمة بن قیس قال: خرجت مع عبد اللَّه بن مسعود الی الجمعة.

فوجد ثلاثة قد سبقوه. فقال: رابع اربعة و ما رابع اربعة ببعید. ثمّ‌

قال سمعت رسول اللَّه (ص) یقول: «انّ النّاس یجلسون من اللَّه یوم القیامة علی قدر رواحهم الی الجمعة الاوّل، ثمّ الثانی، ثم الثالث ثم الرّابع» و قال: «ما رابع اربعة ببعید».

و فی روایة ابن عباس عن النّبیّ (ص) قال: «انّ اهل الجنّة یزورون ربّهم عزّ و جلّ فی کلّ یوم جمعة فی رمال الکافور. و اقربهم منه مجلسا اسرعهم الیه یوم الجمعة و ابکرهم غدوّا».

فَإِذا قُضِیَتِ الصَّلاةُ ای اذا فرغ من الصّلاة. فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ للتّجارة و التّصرّف فی حوائجکم. وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ یعنی الرّزق. و هذا امر اباحه کقوله: وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا. قال ابن عباس ان شئت فاخرج، و ان شئت فاقعد، و ان شئت فصل الی العصر. و قیل: فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ لیس لطلب الدنیا و لکن لعیادة مریض، و حضور جنازة و زیارة اخ فی اللَّه، و قیل: ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ هو طلب العلم. وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیراً اشکروه علی ما وفّقکم لطاعته و اداء فرائضه.

لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ تظفرون بما تریدون.

وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً قیل فی التفسیر: اصاب اهل المدینة جوع و غلاء سعر فقدمت عیر دحیة بن خلیفة الکلبی من الشام و معه میرة و کان رجلا تاجرا. و کان ذلک قبل ان یسلم. فوافق قدومه وقت صلاة الجمعة. فانفضوا عن النّبی (ص) و ترکوه قائما فی الخطبة علی المنبر و لم یبق مع النّبی (ص) الّا اثنی عشر رجلا. و فیهم ابو بکر و عمر و قیل: لم یبق معه الّا ثمانیة نفر.

فقال النّبی (ص): «و الّذی نفسی بیده لو ابتدرتموها حتی لا یبقی معی احد، لاشتعل الوادی علیکم نارا»

و انّما قال: أَوْ لَهْواً لانّ العیر کان یضرب بین یدیه الطّبل و المزامیر، یعنی: إِذا رَأَوْا تِجارَةً او شیئا یلهیهم و یشتغلهم عن الطّاعة و ذکر اللَّه انْفَضُّوا إِلَیْها ای الی التّجارة و تفرّقوا عنک و خصّ التجارة برجوع الکنایة الیها. لانّها هی الاهمّ لهم. و انّما الطبل تبع للتّجارة وَ تَرَکُوکَ ای علی المنبر قائِماً تخطب. قال علقمة: سئل عبد اللَّه أ کان النّبی (ص) یخطب قائما او قاعدا؟ فقال: اما تقرأ وَ تَرَکُوکَ قائِماً

روی عن جابر بن عبد اللَّه قال: کان النّبی (ص) یخطب یوم الجمعة خطبتین قائما یفصل بینهما بجلوس.

و عن جابر بن سمرة قال: کنت اصلّی مع النّبی (ص) فکانت صلوته قصدا و خطبته قصدا

و فی بعض الاخبار فرضت الصّلاة فی الاصل رکعتین زیدت فی الحضر الّا فی الجمعة لمکان الخطبة.

قُلْ یا محمد، ما عِنْدَ اللَّهِ ممّا اعدّه لاولیائه من الثواب. خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ ای تنفضّوا عن النّبی (ص) لطلب الرّزق وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ فایّاه فاسألوا و منه فاطلبوا فانّه الرّازق. علی الحقیقة لانّه المبدع للرّزق المخرج له عن حدّ العدم.

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

برای معرفی آهنگهایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال حاشیه‌ای برای این شعر نوشته نشده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

کانال رسمی گنجور در تلگرام