گنجور

النوبة الثانیة

 
رشیدالدین میبدی
رشیدالدین میبدی » کشف الاسرار و عدة الابرار » ۵۲- سورة الطور
 

این سورة الطور باجماع مفسران مکی است، بمکه فرو آمد از آسمان.

هزار و پانصد حرف است و سیصد و دوازده کلمت و چهل و نه آیت و در این سورة دو آیت منسوخ است یکی: قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِینَ بآیت سیف منسوخ است و دیگر آیت: وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ، معنی صبر منسوخ است بآیت سیف. و در فضیلت سورة ابیّ کعب روایت کند از

مصطفی (ص) قال من قرأ سورة الطور کان حقّا علی اللَّه عز و جل ان یؤمنه من عذابه و ان ینعمه فی جنته.

قوله: وَ الطُّورِ نامی است از نامهای کوه بلغة سریانی و درین موضع مراد آن کوه است که رب العالمین سخن فرمود با موسی بر آن کوه در آن زمین مقدسه در ناحیه مدین و گفته‌اند نام آن کوه زبیر است همانست که رب العالمین جایی دیگر فرمود: وَ طُورِ سِینِینَ یعنی جبل المبارک. مقاتل بن حیان گفت دو کوه‌اند در شام یکی طور تینا یکی طور زیتا و هما ینبتان التین و الزیتون و قیل هنّ اربعة طور تینا و هو دمشق و طور زیتا و هو بیت المقدس و طور سینا و هو جبل موسی و طور تمینایا و هو مکه و قیل معناه و رب الطور قوله: وَ کِتابٍ مَسْطُورٍ، فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ السطر الکتابة و المسطور المکتوب و الرقّ و الورق واحد و المنشور المفتوح الذی نشر عن الطی للقراءة.

و اختلفوا فی هذا الکتاب. فقال الکلبی هو ما کتب اللَّه بیده لموسی (ع) من التوریة و موسی سمع صریر القلم و قیل هو اللوح المحفوظ و قیل الکتاب المسطور آخر سطر فی اللوح المحفوظ و هو سبقت رحمتی غضبی، من اتانی بشهادة ان لا اله الا اللَّه ادخلته الجنة و قیل هو القرآن المکتوب فی المصاحف و قیل هو دیوان الحفظة تخرج الیهم یوم القیمة منشورة فآخذ بیمینه و آخذ بشماله، نظیره قوله: وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ کِتاباً یَلْقاهُ مَنْشُوراً

و قال تعالی: وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ، و قیل هو ما کتب اللَّه فی قلوب الاولیاء من الایمان، دلیله قوله: أُولئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ.

وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ، ای المأهول و هو بیت فی السماء السابعة حذاء العرش بحیال الکعبة یقال له الصّراح، حرمته فی السماء کحرمة الکعبة فی الارض یدخله کلّ یوم سبعون الفا من الملائکة یطوفون به و یصلّون فیه ثم لا یعودون الیه ابدا، و قیل کان بیت المعمور من الجنة فحمل الی الارض لاجل آدم علیه السلام ثم رفع الی السماء ایام الطوفان. و فی اخبار المعراج قال النبی (ص) رایت فی السماء السابعة البیت المعمور و اذا امامه بحر و اذا بزمر من الملائکة یخوضون البحر و یخرجون فینتقضون فی اجنحتهم فیخلق اللَّه من کل قطرة ملکا یطوف به فدخلته و صلّیت فیه‌

و قال الحسن البیت المعمور الکعبة البیت الحرام الذی هو معمور من الناس یعمره اللَّه کلّ سنة، اوّل مسجد وضع للعبادة فی الارض، و المعمور الماهول و قیل هو من القصد و قیل من العمارة.

وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ، یعنی السماء نظیره قوله: وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً و قیل السقف المرفوع العرش.

وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ یعنی المملوء ماء و هو البحر الذی علیه العرش و عن علی (ع) قال البحر المسجور بحر تحت العرش غمره کما بین سبع سماوات الی سبع ارضین، فیه ماء غلیظ یقال له بحر الحیوان یمطر العباد بعد النفخة الاولی اربعین صباحا فینبتون فی قبورهم‌

و هذا قول مقاتل و قال ابن عباس و الضّحاک و محمد بن کعب: الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ، ای الموقد نارا بمنزلة التنور المسجور و ذلک ما روی ان اللَّه عز و جل یجعل البحار کلّها یوم القیمة نارا فیزاد بها فی نار جهنم کما قال تعالی: وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ و جاء فی الحدیث عن عبد اللَّه بن عمر قال: قال رسول اللَّه (ص) لا یرکبنّ رجل بحرا الا غازیا او معتمرا او حاجّا فانّ تحت البحر نارا و تحت النار بحر او قال (ص) البحر نار فی نار.

اقسم اللَّه بهذه الاشیاء. إِنَّ عَذابَ رَبِّکَ لَواقِعٌ، العذاب هاهنا هو الساعة لانها بما فیها للکافرین عذاب.

ما لَهُ مِنْ دافِعٍ هذا کقوله: لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ. قال جبیر بن مطعم قدمت المدینة لاکلّم رسول اللَّه (ص) فی اساری بدر. فدفعت الیه و هو یصلّی باصحابه المغرب و صوته یخرج من المسجد فسمعته یقرأ: وَ الطُّورِ وَ کِتابٍ مَسْطُورٍ الی قوله: إِنَّ عَذابَ رَبِّکَ لَواقِعٌ ما لَهُ مِنْ دافِعٍ. فکانّما صدع قلبی حین سمعته فکان اول ما دخل قلبی الاسلام فاسلمت خوفا من نزول العذاب و ما کنت اظن انّی اقوم من مکانی حتی یقع بی العذاب. ثم بیّن انّه متی یقع فقال: یَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً. ای تدور کدوران الرحی و تتکفّأ باهلها کما تتکفّأ السفینة. قال قتاده تتحرک و قال عطاء الخراسانی تختلف اجزاؤها بعضها فی بعض و قیل تضطرب، و المور جمیع هذه المعانی فهو فی اللغة، الذهاب و المجی‌ء و التردد و الدوران و الاضطراب، هذا کقوله عز و جل فَإِذا هِیَ تَمُورُ. یقال تنقاض السماء ثم تمور فتنهار فتختلط بعض الملائکة ببعض. قوله: وَ تَسِیرُ الْجِبالُ سَیْراً هذا کقوله یَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبالَ وَ إِذَا الْجِبالُ سُیِّرَتْ یعنی فی الهواء و قیل تزول عن اماکنها و تصیر هباء منبثا.

فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ یعنی فشدة عذاب یومئذ للمکذبین.

الَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ، ای یخوضون فی الباطل یلعبون غافلین لاهین، الخوض و اللعب و الکذب واحد و التاویل: الذین هم فی انکار البعث و تکذیب محمد (ص) و سائر الانبیاء یلعبون من غیر بیان و حجة و قیل فی اسباب الدنیا یلعبون من غیر فکر فی ثواب و عقاب.

یَوْمَ یُدَعُّونَ إِلی‌ نارِ جَهَنَّمَ ای یدفعون الیها دَعًّا ای دفعا بعنف و جفوة و ذلک انّ خزنة جهنم یغلّون ایدیهم الی اعناقهم و یجمعون نواصیهم الی اقدامهم ثم یدفعونهم الی النار دفعا علی وجوههم و زخا فی اقفیتهم حتی یردوا النار فاذا دنوا من النار قال لهم الخزنة: هذِهِ النَّارُ الَّتِی کُنْتُمْ بِها تُکَذِّبُونَ فی الدنیا.

أَ فَسِحْرٌ هذا یعنی أ کان الوعید بهذا العذاب و الاخبار سحرا کما زعمتم فی الدنیا، أَمْ أَنْتُمْ ام کنتم لا تُبْصِرُونَ و قیل عنفوا و وبّخوا بمثل ما کانوا ینسبون النبی (ص) الیه من السحر و تسکیر البصر و الاخذ بالاعین فقیل لهم أ تمویه هذا و حیلة ام غطّی علی ابصارکم فلا تبصرون.

اصْلَوْها ادخلوها و قاسوا شدتها فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَیْکُمْ الصبر و الجزع إِنَّما تُجْزَوْنَ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ای هذا جزاء اعمالکم.

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ نَعِیمٍ.

فاکِهِینَ ای معجبین و الفاکه المعجب و قیل ناعمین فرحین و قیل الفاکه الذی عنده الفاکهة و الفاکهة طعام من ثمار یتناولون للّذة لا للغذاء بِما آتاهُمْ رَبُّهُمْ وَ وَقاهُمْ رَبُّهُمْ عَذابَ الْجَحِیمِ و یقال لهم.

کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً لا داء و لا غائلة و لا اثم و لا موت فیه و لا تنقیص للذاته هنیئا مصدر ای هنئتهم هنیئا بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

مُتَّکِئِینَ جالسین عَلی‌ سُرُرٍ جمع سریر مَصْفُوفَةٍ ای موصولة بعضها ببعض و قیل مرمولة بالذهب و الفضة و الصف مد الشی‌ء علی الولاء وَ زَوَّجْناهُمْ قرنّاهم بِحُورٍ عِینٍ و المعنی جعلنا ذکران اهل الجنة ازواجا للحور العین و معنی الباء انهم صاروا بسبهن ازواجا و قیل زوجت به لغة.

قوله وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ معناه الذین آمنوا بمحمد و القران ندخلهم الجنة و اتبعناهم ذریاتهم قرء ابو عمر اتبعناهم بقطع الالف علی التعظیم، ذریاتهم بالالف و کسر التاء فیها لقوله الحقنا بهم و ما التناهم لیکون الکلام علی نسق واحد و قرأ الآخرون و اتبعتهم بوصل الالف و تشدید التاء بعدها و سکون التاء الآخرة ثم، اختلفوا فی ذریتهم قرأ نافع الاولی بغیر الف و ضم التاء و الثانیة بالالف و کسر التاء و قرء ابن عامر و یعقوب کلیهما بالالف و ضم التاء فی الاولی و نصبها فی الثانیة.

و اختلفوا فی معنی الایة فقال قوم و الذین آمنوا و اتبعتهم ذریتهم بایمان یعنی اولادهم الصغار و الکبار فالکبار بایمانهم بانفسهم و الصغار بایمان آبائهم فان الولد الصغیر یحکم باسلامه تبعا لاحد الأبوین،... الحقنا ذریتهم المؤمنین بدرجاتهم و ان لم یبلغوا باعمالهم درجات آبائهم تکرمة لآبائهم لتقرّ بذلک اعینهم و هی روایة سعید بن جبیر عن ابن عباس و قال آخرون معناه و الذین آمنوا و اتبعتهم ذریتهم البالغون بایمان الحقنا بهم ذریتهم الصغار الذین لم یبلغوا الایمان بایمان آبائهم و هو قول الضحاک. و روایة العوفی عن ابن عباس اخبر اللَّه عز و جل انه یجمع لعبده المؤمن ذریته فی الجنة کما کان یحب فی الدنیا ان یجتمعوا له و یدخلهم الجنة بفضله و یلحقهم بدرجته لعمل ابیهم من غیر ان ینقص الآباء من اعمالهم شیئا فذلک قوله: وَ ما أَلَتْناهُمْ ای ما نقصناهم مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ. الهاء و المیم راجعتان الی الذین آمنوا، یقال آلت یالت و آلت یالت و الات یلیت و لات یلیت اذا نقص. قرء ابن کثیر التناهم بکسر اللام و الباقون بفتحها و فی الخبر عن ابن عباس قال قال رسول اللَّه (ص) ان اللَّه یرفع ذریة المؤمن فی درجته و ان کانوا دونه فی العمل لتقرّ بهم عینه ثم قرء وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ... الایة

و عن علی (ع) قال سألت خدیجه النبی (ص) عن ولدین لها ماتا فی الجاهلیة فقال (ص) هما فی النار فلما رای الکراهیة فی وجهها قال لو رایت مکانهما لا بغضتهما قالت یا رسول اللَّه فولدی منک قال فی الجنة ثم قال رسول اللَّه (ص) انّ المؤمنین و اولادهم فی الجنة و انّ المشرکین و اولادهم فی النار ثم قرء رسول اللَّه (ص) و الذین آمنوا و اتبعناهم ذریاتهم... الایة

و عن ابن عباس عن النبی (ص) قال اذا دخل اهل الجنة الجنة یسأل عن ابویه و زوجته و ولده فیقال انهم لم یدرکوا ما ادرکت فیقول لقد عملت لی و لهم فیؤمر بالحاقهم به‌

و تلا ابن عباس هذه الآیة کُلُّ امْرِئٍ بِما کَسَبَ رَهِینٌ ای بما کسب من الخیر و الشر مرهون فیؤخذ بذنبه و لا یؤخذ بذنب غیره هذا کقوله وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری‌، و قال تعالی کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ.

قوله: وَ أَمْدَدْناهُمْ بِفاکِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمَّا یَشْتَهُونَ ای ذلک دائم لهم لا ینقطع و فی الخبر انک لتشتهی الطیر فی الجنة فیخرّ بین یدیک مشویا

و قیل یقع الطائر بین یدی الرجل فی الجنة فیاکل منه قدیرا و قدیرا و شواء ثم یطیر الی النهر.

قوله: یَتَنازَعُونَ فِیها کَأْساً. یتعاطونها طربا و الکأس کلها فی القران کاس الخمر لا لَغْوٌ فِیها ای لا فضول فیها و قیل لاسباب فیها و لا تخاصم و لا کذب و لا باطل... وَ لا تَأْثِیمٌ ای لا اثم فی شربها کما فی الدنیا. قال ابن عطاء ایّ لغو یکون فی مجلس محلّه جنة عدن و الساقی فیه الملائکة و شربهم علی ذکر اللَّه و ریحانهم تحیّة من عند اللَّه مبارکة طیّبة و القوم اضیاف اللَّه.

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ بالخدمة و قیل بالکأس و الفاکهة غِلْمانٌ لهم کَأَنَّهُمْ فی الحسن و البیاض و الصفاء لُؤْلُؤٌ مَکْنُونٌ مخزون مصون لم تمسّه الایدی و قیل مصون یعنی فی الصدف مستور عن الشمس و الغبار و قیل هم اولادهم الذین سبقوهم اقرّ اللَّه بهم اعینهم. و قال الحسن اولاد المشرکین ذکورهم غلمان اهل الجنة و اناثهم هنّ الحور العین و اولاد المؤمنین مع آبائهم علی هیئتهم التی کانوا علیها.

روی عایشه قالت قال رسول اللَّه (ص) انّ ادنی اهل الجنّة منزلة من ینادی الخادم من خدّامه فیجیبه الف ینادی کلّهم لبیک لبیک‌

و عن عبد اللَّه بن عمرو قال ما من احد من اهل الجنة الا یسعی علیه الف غلام کلّ غلام علی عمل ما علیه صاحبه‌

روی انّ الحسن تلا هذه الایة قال قالوا یا رسول اللَّه الخادم کاللؤلؤ فکیف المخدوم قال فضل المخدوم علی الخادم کفضل القمر لیلة البدر علی سائر الکواکب.

وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی‌ بَعْضٍ یَتَساءَلُونَ ای یسئل بعضهم بعضا عن سبب نیلهم الجنة.

قالُوا إِنَّا کُنَّا قَبْلُ فِی أَهْلِنا مُشْفِقِینَ موقنین بوعده و وعیده خائفین من عصیانه قال ابن جریر انّ هذا التساؤل عند البعث من القبور.

فَمَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا بالمغفرة و الرحمة و قیل بالهدایة و التوفیق فی الدنیا وَ وَقانا عَذابَ السَّمُومِ یعنی الحرّ الشدید من نار او هواء او ریح و قال الحسن السموم اسم من اسماء جهنم.

إِنَّا کُنَّا مِنْ قَبْلُ یعنی فی الدنیا نَدْعُوهُ. ان یتفضّل و یمنّ علینا بالمغفرة، إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِیمُ قرء نافع و الکسائی و ابو جعفر انه بفتح الالف ای لانّه او بانّه هو البرّ الصادق فی وعده، اللطیف الرحیم بالمؤمنین.

فَذَکِّرْ یا محمد بالقرآن فَما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ ای برحمة ربک و قیل برسالة ربک بِکاهِنٍ وَ لا مَجْنُونٍ کما زعموا، و التقدیر ما انت بکاهن و لا مجنون بنعمة ربک. الکاهن الذی یقول ان معی رئیّا من الجن ای انّهم علموا انه لیس لک کهانة و لا جنون و انما قالوه علی جهة الاشتفاء کالسفیه اذا بسط لسانه فیمن یسبّه مما یعلم انه بری‌ء ممّا یقوله.

أَمْ یَقُولُونَ شاعِرٌ سمّوه شاعرا لانّ عندهم الشاعر یقول الشعر بمعاونة الجن ایاه، فقالوا لکلّ شاعر معین من الجن و کذلک المجنون عندهم من یکون معه جنّی یعلّمه و علی هذا قالوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ. نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ ای حوادث الدهر، و المنون الدهر و قیل هو الموت، و المنّ النقص، سمیّا بذلک لان الدهر و الموت کلاهما یقطعان الاجل و ینقصان العمر. و فی بعض التفاسیر ان المجتمعین فی دار الندوة قالوا تربّصوا بمحمد الموت یکفکموه کما کفاکم شاعر بنی فلان و شاعر بنی فلان، قالوا انّ اباه مات شابّا و نحن نرجو أن یکون موته کموت ابیه.

قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِینَ حتی یأتی امر اللَّه فیکم، معناه ما ترجونه فی محمد لا یکون و ما ینتظره فیکم یقع عن قریب و جاء فی التفسیر انّ جمیعهم ماتوا قبل رسول اللَّه. و قیل الذی هدّدهم به نالهم یوم بدر و قیل هذه الایة منسوخة بآیة القتال أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ فی هذه الآیات الزامات و هی خمسة عشر قبلته عقولهم ان لم یکابروا، و ام فی هذه الآیات للاستفهام بمعنی بل و بمعنی الالف و معنی اکثرها الانکار و معنی بعضها الاثبات. أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ ای عقولهم و الحلم ای العقل و قیل الحلم اشرف فیوصف اللَّه سبحانه بالحلم و لا یوصف بالعقل و قد ینفی الحلم عمّن یوصف بالعقل و قیل الحلم الامهال الذی یدعو الیه الحکمة. قال المفسرون انّ عظماء قریش کانوا یوصفون بالاحلام و العقول فی الجاهلیة فازری اللَّه بعقولهم حین لم تثمر لهم معرفة الحق من الباطل و قیل لعمرو بن العاص ما بال قومک لم یؤمنوا و قد وصفهم اللَّه بالعقول فقال تلک عقول کادها اللَّه ای لم یصحبها التوفیق و فی الخبر ان اللَّه عز و جل لما خلق العقل قال له ادبر فادبر ثم قال له اقبل فاقبل فقال انی لم اخلق خلقا اکرم علیّ منک، بک اعبد و بک اعطی و بک آخذ.

قال ابو عبد اللَّه المغربی لمّا قال اللَّه ذلک تداخله العجب فعوقب من ساعته فقیل له التفت فلمّا التفت نظر الی ما هو احسن منه فقال من انت قال انا الذی لا تقوم الا بی، قال و من انت، قال التوفیق. روی انّ صفوان بن امیّة فخر علی رجل فقال انا صفوان ابن امیّة بن خلف بن فلان فبلغ ذلک عمر فارسل الیه و غضب فلمّا جاء قال ثکلتک امّک ما قلت، قال فهاب عمر ان یتکلّم فقال عمر ان کان لک تقوی فانّ لک کرما و ان کان لک عقل فانّ لک اصلا و ان کان لک خلق حسن فانّ لک مروّة و الا فانت شرّ من الکلب.

... أَمْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ معناه بل هم قوم مجاوزون الحدّ فی الکفر و قیل معناه ام تأمرهم احلامهم بهذا ام طغیانهم یحملهم علی هذا.

أَمْ یَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ محمد من تلقاء نفسه، بَلْ لا یُؤْمِنُونَ ای لیس الامر کما زعموا بل لا یؤمنون بالقرآن استکبارا و عتوّا.

فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ إِنْ کانُوا صادِقِینَ. معناه ان کانوا صادقین فی انّ محمدا تقوّله من نفسه فلیأتوا بکلام مثله فانّه بلسانهم و هم فصحاء زمانهم.

أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْ‌ءٍ ای من غیر خالق خلقهم فوجدوا بلا خالق و ذلک ممّا لا یجوز ان یوجدوا بلا خالق أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ لانفسهم و ذلک فی البطلان اشدّ، لانّ مالا وجود له کیف یخلق، فاذا بطل الوجهان قامت الحجة علیهم بانّ لهم خالقا فلیؤمنوا به و قال ابن کیسان ام خلقوا عبثا و ترکوا سدی لا یؤمرون و لا ینهون فهو کقول القائل فعلت کذا و کذا من غیر شی‌ء ای لغیر شی‌ء. أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ لانفسهم فلا یجب علیهم للَّه امر.

أَمْ خَلَقُوا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ عطف علی قوله: أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ و المعنی أ خلقوا انفسهم ام خلقوا السماوات و الارض. بَلْ ای لم یخلقوا شیئا منها لا یُوقِنُونَ ای لا یتدبّرون فی الآیات فیعلموا خالقهم و خالق السماوات و الارض و سائر المخلوقات و قیل لا یوقنون و عد اللَّه فهان علیهم المعاصی.

أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّکَ یعنی خزائن العلم فیعلموا ان لا بعث و لا حساب، و قیل خزائن الرزق فلا یحتاجوا الی من یرزقهم و قال مقاتل معناه ا بایدیهم مفاتیح ربک بالرسالة فیضعوا حیث شاؤا، هذا کقوله: أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ یعنی النبوة أَمْ هُمُ الْمُصَیْطِرُونَ و منه قوله: لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ ای بمسلط، یقال تسیطر علی فلان بالسین و الصاد ای تسلط. قرء ابن عامر بالسین هاهنا و فی قوله بمسیطر و قرء حمزه باشمام الزای فیهما و قرء ابن کثیر هاهنا بالسین و قوله «بمسیطر» بالصاد و قرء الآخرون بالصّاد فیهما، أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ یَسْتَمِعُونَ فِیهِ السلّم المرقاة و کلّ سبب یصعد به، یَسْتَمِعُونَ فِیهِ ای علیه کقوله: فِی جُذُوعِ النَّخْلِ ای علیها و المعنی الهم سلّم یرتقون الی السماء فیستمعون علیه الوحی و یعلمون انّ ما هم علیه حق بالوحی فهم متمسکون به لذلک... فَلْیَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ ان ادّعوا ذلک، بِسُلْطانٍ مُبِینٍ حجة بیّنة و قیل معناه لیس معهم کتاب، فهل لهم سلّم هو سبب الی بلوغ السماء و استماع ما یدعون الیه، و ان ادّعوا انهم یستمعون من الملائکة ما یستغنون به عن الانبیاء، فَلْیَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطانٍ مُبِینٍ علی صدق دعواه.

أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَ لَکُمُ الْبَنُونَ هذا انکار علیهم و تسفیه لاحلامهم حیث جعلوا للَّه ما یکرهون و اختاروا له ما یانفون هم عنه کقوله: فَاسْتَفْتِهِمْ أَ لِرَبِّکَ الْبَناتُ وَ لَهُمُ الْبَنُونَ.

أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً ای جعلا علی تبلیغ الرساله فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ ای من اداء ذلک مثقلون. المغرم الزام الغرم و الغرم المطالبة بالحاج.

أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ قال قتادة هذا جواب لقولهم: نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ.

یقول ا عندهم الغیب حتی علموا ان محمدا یموت قبلهم فَهُمْ یَکْتُبُونَ ای یحکمون و الکتاب الحکم و منه‌

قول النبی (ص) لرجلین تخاصما الیه: ساقضی بینکما بکتاب اللَّه ای بحکمه‌

و قال ابن عباس معناه أ عندهم اللوح المحفوظ فهم یکتبون ما فیه و یخبرون الناس به.

أَمْ یُرِیدُونَ کَیْداً ای مکروا بک فی دار النّدوة، فَالَّذِینَ کَفَرُوا هُمُ الْمَکِیدُونَ الممکور بهم، یعود الضرر علیهم وَ لا یَحِیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ، و ذلک انهم قتلوا ببدر.

أَمْ لَهُمْ إِلهٌ غَیْرُ اللَّهِ یرزقهم و ینصرهم سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا یُشْرِکُونَ قال الخلیل ما فی هذه السورة من ذکر «ام» کلّها استفهام و لیس بعطف.

وَ إِنْ یَرَوْا کِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً هذا جواب لقولهم: نُسْقِطْ عَلَیْهِمْ کِسَفاً مِنَ السَّماءِ یقول لو عذّبناهم بسقوط بعض من السماء علیهم لم ینتهوا عن کفرهم و یقولوا لمعاندتهم و فرط غباوتهم و درک شقاءهم هذا سحاب مرکوم بعضه علی بعض یسقینا.

فَذَرْهُمْ حَتَّی یُلاقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی فِیهِ یُصْعَقُونَ ای لا ینفع انذار هؤلاء فدرهم حتی یلقوا یومهم الذی فیه یموتون. قرء عاصم و ابن عامر یُصْعَقُونَ بضم الیاء ای یهلکون.

یَوْمَ لا یُغْنِی عَنْهُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ ای لا ینفعهم کیدهم یوم الموت و لا یمنعهم من العذاب مانع.

وَ إِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ای کفروا عَذاباً دُونَ ذلِکَ ای عذابا فی الدنیا، قبل عذاب الآخرة، قال ابن عباس یعنی القتل یوم بدر و قال مجاهد یعنی الجوع و القحط سبع سنین و قال البراء بن عازب یعنی عذاب القبر وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ انّ العذاب نازل بهم.

وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ الی ان یقع بهم العذاب الذی حکمنا علیهم و قیل و اصبر لحکم ربک ای لبلائه فیما ابتلاک به من قومک و لما حکم من تأخیر عذابهم فَإِنَّکَ بِأَعْیُنِنا ای بمرای منا و بعلمنا و حفظنا و المعنی انک مراعی محفوظ محروس لا یصلون الیک بمکروه و قال ابن عباس ای نری ما یعمل بک وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حِینَ تَقُومُ قال عطاء و سعید بن جبیر ای قل سبحانک اللهم و بحمدک حین تقوم من مجلسک فان کان المجلس خیرا لازددت احسانا و ان کان غیر ذلک کان کفارة له.

روی ابو هریرة عن النبی، (ص) قال من جلس فی مجلس کثر فیه لغطه فقال قبل ان یقوم سبحانک اللهم و بحمدک لا اله الا انت استغفرک و اتوب الیک، غفر له ما کان فی مجلسه ذلک.

و قال ابن زید معناه و صلّ بامر ربک حین تقوم من المنام، یعنی صلاة الصبح و قال الکلبی ای اذکر اللَّه باللسان حین تقوم من فراشک الی ان تدخل الصلاة و قال الضحاک یعنی قل حین تقوم الی الصلاة اللَّه اکبر کبیرا و الحمد للَّه کثیرا و سبحان اللَّه بکرة و اصیلا. و قال الربیع اذا قمت الی الصلاة فقل سبحانک اللهم و بحمدک و تبارک اسمک و تعالی جدک و لا اله غیرک. و قیل هو سبحان ربی العظیم فی الرکوع و سبحان ربی الاعلی فی السجود.

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ یعنی صلاة اللیل و قال مقاتل یعنی صلوتی المغرب و العشاء. قوله وَ إِدْبارَ النُّجُومِ یعنی الرکعتین المسنونتین قبل صلاة الفجر و ذلک حین تدبر النجوم.

و فی الخبر انّهما خیر من الدنیا جمیعا

و قیل هی فریضة صلاة الصبح و استدلّ بعضهم بهذا علی انّ الاسفار بصلاة الصبح افضل و کذلک قراءة یعقوب: و ادبار بفتح الالف لانّ النجوم لا ادبار لها و لا ادبار و انّما ذلک بالاستتار عن العیون.

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

برای معرفی آهنگهایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال حاشیه‌ای برای این شعر نوشته نشده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

کانال رسمی گنجور در تلگرام