گنجور

۲ - النوبة الثانیة

 
رشیدالدین میبدی
رشیدالدین میبدی » کشف الاسرار و عدة الابرار » ۵۱- سورة الذاریات‏
 

قوله: وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ، من الحیوان الذکر و الانثی، الذکر زوج و الانثی زوج و من الجماد نوعین مختلفین کالسماء و الارض و الشمس و القمر و اللیل و النهار و البر و البحر و السهل و الجواب و الشتاء و الصیف و النور و الظلمة و الایمان و الکفر و السعادة و الشقاوة و الحق و الباطل و الحلو و المرّ و قیل التلقیح للنخیل و التسمید للزرع و لکل ضرب من النبات تدبیر یقوم مقام التزویج الذی بین الحیوان لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ فتعلمون انّ اللَّه فرد وتر لیس کمثله شی‌ء فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ، القول هاهنا مضمر تأویله فقل: فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ ای فاهربوا من عذاب اللَّه الی ثوابه بالایمان و الطاعة و مجانبة العصیان. و قال ابن عباس: فرّوا منه الیه و اعملوا بطاعته. و قیل فرّوا من الجهل الی العلم و من طاعة الشیطان الی طاعة الرحمن، إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ، مِنْهُ، ای من العذاب، نَذِیرٌ مُبِینٌ و یحتمل انّ قوله منه صلة لنذیر ای انّی لکم نذیر من عند اللَّه و قیل فی الایة تقدیم و تأخیر تقدیره: «ففروا الی اللَّه منه، انی لکم نذیر مبین».

وَ لا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ التکرار علی تأکید التوبیخ و هو ابلغ فی الوعید و قیل الاول متصل بالمعصیة و الثانی بالشرک و اذا اختلفا لا یکون تکرارا، کَذلِکَ، ای کما کذّبک قومک و قالوا ساحر او مجنون، کَذلِکَ ما أَتَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ قال اللَّه تعالی: أَ تَواصَوْا بِهِ، الالف للتوبیخ و المعنی اوصی اولهم آخرهم و اوصی بعضهم بعضا بالتکذیب و تواطئوا علیهم، بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ ای متجاوزون الحد فی العصیان ای لم یتواصوا و لکن اتّفقوا فیما اوجب ذلک و هو الطغیان.

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ منسوخ بآیة السیف و قیل منسوخ بالاقبال علیهم بالموعظة، و هو قوله: بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ، و معنی الایة: «فاعرض عنهم فما انت بملوم» فقد ادّیت الرسالة و ما قصّرت فیما امرت. قال المفسّرون لمّا نزلت هذه الایة حزن رسول اللَّه (ص) و اشتدّ ذلک علی اصحابه و ظنّوا انّ الوحی قد انقطع و انّ العذاب قد حضر اذ امر النبی (ص) ان یتولّی عنهم فانزل اللَّه عز و جل: وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْری‌ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ فطابت انفسهم. قال مقاتل: ای عظ بالقرآن کفّار مکة، فانّ الذکری تنفع من فی علم اللَّه ان یؤمن منهم، و قال الکلبی: عظ بالقرآن من آمن من قومک فان الذکری تنفعهم.

وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ لیست هذا الکلام بکلمة الارادة لو اراد اللَّه من خلقه کلّهم و شاء منهم توحیده لوحّدوه، انّما تأویل الحرف اعنی اللام لآمرهم ان یعبدونی و ادعوهم الی عبادتی. ثم امرهم بالعبادة و دعاهم الیها فقال تعالی: یا أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ و قال تعالی: وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً ثم خصّ الانبیاء من الخلق. فقال تعالی: وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ ثم خصّ المصطفی محمدا (ص) من بین الانبیاء فقال: بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرِینَ. و هذا

قول علی بن ابی طالب (ع) یؤیّده قوله عز و جل: وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً.

و قال الکلبی و الضحاک هذا خاص لاهل طاعته من الفریقین یدلّ علیه قراءة ابن عباس و ما خلقت الجن و الانس من المؤمنین الا لیعبدون ثم قال فی آیة اخری لغیر المؤمنین: وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ و قیل معناه و ما خلقت السعداء من الجن و الانس الا لعبادتی و الاشقیاء الا لمعصیتی و هذا معنی قول زید بن اسلم قال هم علی ما جبلوا علیه من الشقاء و السعادة و قیل لم یخلقهم لعبادة خلق جبلّة و اجبار و انّما خلقهم لها خلق تکلیف و اختبار فمن وفّقه و سدّده اقام العبادة التی خلق لها و من خذله و طرده حرمها و عمل بما خلق لها کقول النبی (ص): اعملوا فکلّ میسّر لما خلق له‌ و قیل معناه ما خلقت الجن و الانس الا لیکونوا عبادا لی و مثله قوله: إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِی الرَّحْمنِ عَبْداً و قال مجاهد معناه الا لیعرفونی و لو لم یخلقهم لم یعرف وجوده و توحیده. دلیله قوله: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ و قیل معناه الا لیخضعوا لی و یتذلّلوا و معنی العبادة فی اللغة التذلّل و الانقیاد و کلّ مخلوق من الجن و الانس خاضع لقضاء اللَّه متذلّل لمشیّته لا یملک احد لنفسه خروجا عما خلق علیه.

ما أُرِیدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ ای ما ارید منهم ان یرزقوا احدا من خلقی و لا ان یرزقوا انفسهم، وَ ما أُرِیدُ أَنْ یُطْعِمُونِ معناه ان یطعموا احدا من خلقی و انّما اسند الطعام الی نفسه لانّ الخلق عیال اللَّه و من اطعم عیال احد فقد اطعمه کما جاء فی الحدیث یقول اللَّه تعالی: استطعمتک فلم تطعمنی ای لم تطعم عبدی. ثمّ بیّن انّ الرازق هو لا غیره فقال: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ، لجمیع خلقه النفّاع لغیره لا ینفعه شی‌ء، ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ ذو الاقتدار الشدید ای غالب لا یغلب و قاهر لا یقهر و قادر لا یعجز و قیل معنی ذُو الْقُوَّةِ، ای القوّة التی یتقوّی بها جمیع خلقه له.

فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً، هذه ایضا معطوفة علی قوله: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ ای للذین کفروا من اهل مکّة حظّا و نصیبا من العذاب مثل ما کان للامم قبلهم و اصل الذنوب الدلو العظیم. قال الشاعر:

لکم ذنوب و لنا ذنوب

و ان ابیتم فلنا القلیب‌

قال الزجّاج لا تسمی الدلو ذنوبا الا اذا کانت ملی‌ء و قیل اذا انحدر فهو دلو و اذا ارتفع فهو ذنوب و سجل لانها فی الانحدار فارغة و فی الارتفاع ملی‌ء و قیل معناه عذابا بعد عذاب کالدلو یتبع الدلو، فَلا یَسْتَعْجِلُونِ هذا جواب للنضر بن الحرث و اصحابه حین استعجلوا العذاب فلحقهم یوم بدر.

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ الَّذِی یُوعَدُونَ یعنی من عذاب یوم القیامة و قیل یوم بدر.

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

برای معرفی آهنگهایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال حاشیه‌ای برای این شعر نوشته نشده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

کانال رسمی گنجور در تلگرام