گنجور

رباعی شمارهٔ ۱۴۴

 
خیام
خیام » رباعیات
 

گاویست در آسمان و نامش پروین

یک گاو دگر نهفته در زیر زمین

چشم خردت باز کن از روی یقین

زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | وزن: مفعول مفاعیل مفاعیل فعل (وزن رباعی) | شعرهای مشابه (وزن و قافیه) | منبع اولیه: ویکی‌درج | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

برای معرفی آهنگهایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال ۱۹ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

احسان نوشته:

خیام در مصرع اول اشاره به صورت فلکی گاو دارد که در آسمان است . و در مصرع دوم به یکی از اعتقادات مردم قدیم اشاره می کند که عوام بر این معتقد بودندکره زمین بر شاخ گاوی قرار دارد و مثلا زلزله ها زمانی بوجود می آیند که زمین بر این شاخ می لغزد. همچنین اصطلاح سال تحویل یا سال گردش ، که دومی هنوز هم در برخی از مناطق استان خراسان رواج دارد؛ بر همین ایده استوار است که در نوروز زمین چرخش دارد.
خیام ادعا می کند که اکثر مردم روی زمین (بین این دو گاو) قدرت فهم ندارند و آنها را با حیوان قیاس میکند. احتمالا این رباعی در حالتی گفته شدهکه خیام از دست مردم عصر خود بسیار رنجیده خاطر بوده است.

پیمان نوشته:

باید بگویم که من در مورد رباعی های خیام بسیار تحقیق کردم واصل این شعر را اینگونه می دانم.
گاویست در آسمان قرین پروین
گاویست دگر نهفته در زیر زمین
گر بینایی چشم حقیقت باز کن
زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین

به اعتقاد من این رباعی اشاره به مردم نادان وخشکه مذهبی متعصب دارد.
با سپاس

ندا نوشته:

شک نکنید خیام اگر زنده بود تو همین زمان هم همین شعر را می سرود شک نکنید

حسام نوشته:

درود به روح پاکت.. نیک و درست گفتی.. شرح حال همه ی دوران زندگی بشر همین بوده، هست و خواهد بود… درود بر تو

محمد نوشته:

“خیام در مصرع اول اشاره به صورت فلکی گاو دارد که در آسمان است . و در مصرع دوم به یکی از اعتقادات مردم قدیم اشاره می کند که عوام بر این معتقد بودندکره زمین بر شاخ گاوی قرار دارد و مثلا زلزله ها زمانی بوجود می آیند که زمین بر این شاخ می لغزد.”
با توجه به اشاره خرافه قرار داشتن زمین بر روی شاخ گاو، می توان پی برد که خیام از خرافه گرایی، انجماد فکری و قلبی و خشکه مقدسی مردم در همه اعصار گلایه دارد و تشبیه به حیوان که نماد بی انعطافی است کرده است

بهرام مشهور نوشته:

یک شکل دیگر از این شعر چنین است :
گاویست در آسمان قرین پروین
گاویست دگر بر زبرش جمله زمین
گربینائی چشم حقیقت بگشا
زیر و زبر دو گاو مشتی خربین

علیرضا نوشته:

این رباعی زیبا داستان ریوژن که با فانوس روشن درروز به دنبال انسان میگشت و نیافت را تداعی میکند

علیرضا نوشته:

دیوژن

عبدالمعروف کوشا صمدی نوشته:

من این رباعی را چنین شرح میدهم:
گاویست در آسمان که نامش پروین ( منظور خیام از ستاره بنام پروین است) یک گاو دیگر نهفته در زیر زمین (به احترام به اعتقادات مردم راجع به گاوی زیر زیمن است) چشم خردت باز من از روی یقین ( اشاره به عقل و بینش است، یعنی اینکه اگر آن دو گاو باشند و یاهم نباشند اما تو باید به این عقیده باشی که با چشم خرد ببینی که: زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین (اشاره به کره زمین است کره زمین و نابسامانی های زمین را به مشت خر تشبیح کرده است)

محمد از اهواز نوشته:

ندا خانم شک شما باطله
خیام اگه توی این زمان میبود فرصت گفتن این رباعیات و نداشت
یا مرتد اعلام میشد و اعدامش میکردن
یا میگفتن جاسوس امریکایی ها ست
و نیست میشد
وقتی زیر و زبر دو گاو روی کره ی زمین یه مشت خر زندگی میکنن فرقه ها و باورها و اعتقادات خرکی هم بوجود میان و یکی هم خر سوار میشه
همینجوری عقاید و آرملنها و مکاتب خرتوخری بوجود میاد و یکی میشه رهبر چند میلیون نفر خر و هر کاری دلش میخواد میکنه
حیفه که واحد شمارش این خرها نفره

فرهاد نوشته:

در تایید نظر آقایان پیمان و بهرام، شکل درست رباعی “گاوی است در آسمان ‘قرین’ پروین” درست میباشد. و منظور صورت فلکی “ثور” یا گاونر است که در نزدیکی خوشه پروین قرار دارد. خیام که خود ستاره شناس بوده نمیتواند چنین اشتباهی کرده باشد که خوشه پروین را “گاو” بنامد!

پویان نوشته:

با سلام

بنده تصور می کنم که شکل صحیح این رباعی باید به این صورت باشد:

یک گاو در آسمان، قرین ِ پروین / یک گاو دگر نهفته در زیر زمین
چشم خردت باز کن از روی یقین / زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین

گاو زمینی را دوستان شرح دادند، اما گاو آسمانی همان دومین برج سماوی است که “ثور” یا گاونر نامیده می شود و خوشه پروین جزئی از اجزای خارجی این صورت فلکی به شمار می آید. لذا بنده نیز همچون دوست عزیزمان آقا فرهاد معتقدم که از منجم بزرگی مانند خیام همچین اشتباهی بسیار بعید است که نام یک صورت فلکی را از نام یک خوشه ستاره ای باز نشناسد و به اشتباه نام آن را به صورت فلکی ثور نسبت دهد.

ناشناس نوشته:

شادروان پدربزرگم اینگونه می خواند و نیز در کتابخانه فریبرز ناوی در سبزوار کتابی دیدم که اینگونه نگاشته بود
گاوست در آسمان و نامش پروین
یک گاو دگر نهفته در زیر زمین
چشم خردت بگشای چون اهل یقین
زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین

محمود نوشته:

با درود،
با توجّه به اندیشه‌ها و آرای فلسفی و اجتماعی و مدارج علمی و شیوة خیّام، بعید به نظر می‌رسد که این رباعی اصالت داشته باشد و دانشی‌مردی چون خیّام، به مسایل جهان پیرامون خود این‌گونه سطحی و بی‌مایه نگریسته باشد. به‌ویژه وجود نسخه بدل‌های گوناگون این شعر و اشتباه فاحشی که در خصوص صورت فلکی پروین در شعر وجود دارد و تخصّص عمیق خیّام در نجوم و ریاضیّات در زمان خود، مؤیّد دیدگاه اصالت نداشتن این شعر است. به نظر می‌رسد کسی با دیدگاه سطحی‌نگرانه و دانشی اندکک این شعر را سروده است و به خیّام منسوب کرده است و کسان دیگری در صدد تصحیح آن برآمده‌اند.

شهاب نوشته:

باسلام
نظر بنده اینه که منظور خیام از مصرع آخر دقیقا خود کلمه خَر بوده چرا که ایشون میفرمایند زیر و زبر دو گاو یعنی مابین دوگاو که یکی در زیر زمین و دیگری در آسمان است بنابراین وسط این دو گاو زمین است که اشاره به حماقت و خرافاتی بودن مردم دارد.
از طرفی صحبت از گاو و حیوان است و اینجا کلمه خَر مناسب است.

در واقع به نظر بنده مصرع آخر این گونه است:
زیر و زِبَر دو گاو ، مُشتی خَر بین

حمیدرضا نوشته:

مستند به مقالهٔ اوراق پریشان به قلم آقای محمدرضا ضیاء در شمارهٔ ۱۰۳ مجلهٔ بخارا صورت درست مصرع اول این است:
«گاویست در آسمان سنامش پروین»
همین ضبط در لغتنامهٔ دهخدا ذیل سنام آمده (آن را کوهان شتر معنی کرده). دلیلش این است که گاوی که در آسمان است نامش صورت فلکی ثور است و با پروین فلکی فرق دارد. طبق نظر ایشان کسانی که متوجه این اشتباه شده‌اند آن را با «قرین» جایگزین کرده‌اند که پشتوانهٔ نسخ کهن را ندارد. ضمناً طبق همان نوشته این رباعی در «عرفات العاشقین» به خواجه نصیرالدین طوسی منتسب شده است.

غضنفر نوشته:

با سلام
این رباعی در کتاب ترانه های خیام صادق هدایت آمده ولی بنده دسترسی به این کتاب در حال حاضر ندارم و به خاطر هم ندارم شکل دقیقش را .پس دوستان میتوانند عنان زبان را به خرد هدایت سپرده و از حدس ورزی های عالمانه خودداری کنند!

مهرشاد نوشته:

یادش بچه بودیم طرفدار استقلال بودیم این شعر را میخوندیم گاوی است در اسمان به نام پروین به علی پروین ربط می دادیم

علی نوشته:

خیام یه نابغه واقعی بوده ای کاش زنده میبود
این اشعار به عقل جن هم نمیرسیده

کانال رسمی گنجور در تلگرام