گنجور

آگاه شدن شاه موبد از کار ویس و رامین

 
فخرالدین اسعد گرگانی
فخرالدین اسعد گرگانی » ویس و رامین
 

چو رامین بود با خسرو یکی ماه

به نخچیر و به رامش گاه و بیگاه

پس از یک مه به موقان خواست رفتن

درو نخچیر دریایی گرفتی

شهنشه خفته بود و ویس دربر

دل اندر داغ آن خورشید دلبر

که در بر داشت چونان دلفروزی

ز پیوندش نشد دلشاد روزی

بیامد دایه پنهان ویس را گفت

به چونین روز ویسا چون توان خفت

که رامین رفت خواهد سوی ارمن

به نخچیر شکار و جنگ دشمن

سپه را از شدنش آگاه کردند

سرا پرده به دشت ماه بردند

هم اکنون بانگ کوس و نای رویین

ز در گاهش رسد بر ماه و پروین

اگر خواهی که رویش باز بینی

بسی نیکوتر از دیبای چینی

یکی بر بام شو بنگر ز بامت

که چون ناگه بخواهد رفت کامت

به تیر و یوز و باز و چرغ و شاهین

شکار دلت ژواهد کرد رامین

بخواهد رفتن و دوری ننودن

ز تو آرام وز من جان ربودن

قصا را شاه موبد بود بیدار

شنید از دایه آن وارونه گفتار

بجست از خوابگاه و تند بنشست

چو پیل خشمناک آشفته و مست

زبان بگشاد بر دشمان دایه

همی گفت ای پلید خوار مایه

به گیتی نی ز تو ناپارساتر

ز سگ رسواتر و زو بی بهاتر

بیارید این پلید بد کنش را

بلایه گندپیر سگ منش را

که من کاری کنم باوی سزایش

دهم مر دایگانی را جزایش

سزد گر ز آسمان بر شهر خوزان

نبارد جاودان جز سنگ باران

که چونین روسپی خیزد از آن بوم

ز بی شرمی و شوخی بر جهان شوم

بد آموزی کند مر کهتران را

بد اندیشی کند مر مهتران را

ز خوزان خود نیاید جز بداندیش

تباهی جوی و بد کردار و بد کیش

مبادا کس که ایشان را پذیرد

و زیشان دوست جوید دایه گیرد

کزیشان دایگانی جست شهرو

سرای خویش را پر کرد زاهو

چه خوزانی به گاه دایگانی

چه نا بینا به گاه دیدبانی

هر آن کاو زاغ باشد رهنمایش

به گورستان بود هنواره جایش

پس آنگه گفت ویسا خویشکابا

ز بهر دیو گشته زشت ناما

نه جانت را خرد نه دیده را شرم

نه رایت را راستی نه کارت آزرم

بخوردی ننگ و شرم و زینهارا

به ننگ اندر زدی خود را و مارا

ز دین و راستی بیزار گشتی

به چشم هر که بودی خوار گشتی

ز تو نپسندد این آیین برادر

نه نزدیکان و خویشان و نه مادر

به گونه رویشان چون دوده کردی

که و مه را به ننگ آلوده کردی

همی تا دایه باشد رهنمایت

بود دیو تباهی همسرایت

معلم چون کند دستان نوازی

کند کودک به پیشش پای بازی

پس آنگه نزد ویرو کس فرستاد

بخواند و کرد با او یک به یک یاد

بفرمودش که خواهر را بفرهنج

به شفشاهنگ فرهنجش در آهنج

همیدون دایه را لختی بپیرای

به پادافراه و بر جانش مباخشای

اگر فرهنگشان من کرد بایم

گزند افزون ز اندازه منایم

دو چشم ویس با آتش بسوزم

وزان پس دایه را بر دار دوزم

ز شهر خویش رامین را برانم

دگر هر گز به نامش بر نخوانم

بپردازم ز رسوایی جهان را

ز ننگ هر سه بزدایم روان را

نگه کن تا سمن بر ویس گل رخ

به تندی شاه را چون داد پاسخ

اگر چه شرم بی اندازه بودش

قصا شرم از دو دیده بر ربودش

ز تخت شاه چون شمشاد بر جست

به کش کرده بلورین بازو و دست

مرو را گفت شاها کامگارا

چه ترسانی به پادافراه مارا

سخنها راست گفتی هر چه گفتی

نکو کردی که آهو نا نهفتی

کنون خواهی بکش خواهی برانم

و گر خواهی بر آور دیدگانم

و گر خواهی ببند جاودان دار

و گر خواهی بر هند کن به بازار

که رامینم گزین دو جهانست

تنم را جان و جانم را روانست

چراغ چشم و آرام دلم اوست

خداوندست و یار و دلبر و دوست

چه باشد گر به مهرش جان سپارم

که من خود جان برای مهر دارم

من از رامین وفا و مهربانی

نبرم تا نبرد زندگانی

مرا آن رخ بر آن بالای چون سرو

به دل بر خوشترست از ماه و از مرو

مرا رخسار او ماهست و خورشید

مرا دیدار او کامست و امید

مرا رامین گرامی تر ز شهروست

مرا رامین نیازی تر ز ویروست

بگتم راز پیشت آشکارا

تو خواهی خشم کن خواهی مدارا

اگر خواهی بکش خواهی بر آویز

نه کردم نه کنم از رام پرهیز

تو با ویرو به من بر پادشایید

به شاهی هر دوان فرمان روایید

گرم ویرو بسوزد یا ببندد

پسندم هر چه او بر من پسندد

و گر تیغ تو از من جان ستاند

مرا این نام جاویدان بماند

که جان بسپرد ویس از بهر رامین

به صد جان می خرم من نام چونین

و لیکن تابود بر جای زنده

شکاری شیر جان گیر و دمنده

که دل دارد کنامش را شکفتن

که یارد بچگانش را گرفتن

هزاران سال اگر رامین بماند

که دل دارد که جان من ستاند

چو در دستم بود دریای سر کش

چرا پرهیزم از سوزنده آتش

مرا آنگه توانی زو بریدن

که تو مردم توانی آفریدن

مرا نز مرگ بیمست و نه از درد

ببین تا که چه چاره بایدت کرد

چو بشنید این سحن ویرو ز خواهر

برو آن حال شد از مرگ بدتر

برفت و ویس را در خانه ای برد

بدو گفت این نبد پتیاره ای خرد

که تو در پیش من با شاه کردی

هم آب خود هم آب من ببردی

ترا از شاه و از من شرم ناید

که رامین بایدت موبد نباید

نگویی تا تو از رامین چه دیدی

چرا او را ز هر کس بر گزیدی

به گنجش در چه دارد مرد گنجور

بجز رود و سرود و چنگ و طنبور

همین داند که طنبوری بسازد

بر او راهی و دستانی نوازد

نبینندش مگر مست و خرشان

نهاده جامه نزد می فروشان

جهودانش حریف و دوستانند

همیشه زو بهای می ستانند

ندانم تو بدو چون او فتادی

به مهر او را دل از بهر چه دادی

کنون از شرم و از مینو بیندیش

مکن کاری کزو ننگ آیدت پیش

چو شهرو مادر و چون من برادر

چرا داری به ننگ خویش در خور

نماندست از نیاکان تو جز نام

به زشتی نام ایشان را مکن خام

مضو یکباره کام دیو را رام

بده نام دو گیتی از پی رام

اگر رامین همه نوش است و شکر

بهشت جاودان زو هست خوشتر

بگفتم آنچه من دانستم از پیش

تو به دان خدا و شوهر خویش

همی گفت این سحن ویرو به خواهر

همی بارید ویس از دیده گوهر

بدو گفت ای برادر راست گفتی

درخت راستی را بر تو رفتی

روانیم نه چنان در آتش افتاد

که آید هیچ پند او را به فریاد

دل من نه چنان در مهر بشکست

که داند مردم او را باز پیوست

قصا بر من برفت و بودنی بود

از این اندرز و زین گفتار چه سود

در خانه کنون بستن چه سودست

که دزدم هرچه در خانه ربودست

مرا رامین به مهر اندر چنان بست

که نتوانم ز بندش جاودان رست

اگر گویم یکی زین هر دو بگزین

بهشت جاودان و روی رامین

به جان من که رامین را گزینم

که رویش را بهشت خویش بینم

چو بشنید این سحن ویرو ز خواهر

دگر بر خوگ نفشاند ایچ گوهر

برفت از پیش ایشان دل پر آزار

سفرده کار ایشان را به دادار

چو خورشید جهان بر چرخ گردان

چو زرین گوی شد بر روی میدان

شهنشه گوی زد با نامداران

بجوشیده در آن میدان سواران

ز یک سو شاه موبد بود سالار

ز گردان بر گزیده بیست همکار

ز یک سو شاه ویرو بود مهتر

ز گردان بر گزیده بیست یاور

رفیدا یار موبد بود و رامین

چو ارغش یار ویرو بود و شروین

دگر آزادگان و نامداران

بزرگان و دلیران و سواران

پس آنگه گوی در میدان فگندند

به چوگان گوی بر کیوان فگندند

هنر آن روز ویرو کرد و رامین

گه این زان گوی برد و گاه آن زین

ز چندان نامداران هنر جوی

به از رامین و ویرو کس نزد گوی

ز بام گوشک ویس ماه پیکر

نگه می کرد با خوبان لشکر

برادر را و رامین را همی دید

ز چندان مردم ایشان را پسندید

ز بس اندیشه کردن گشت دلتنگ

رخش بی رنگ و پیشانی پر آژنگ

تن سیمینش را لرزه بیفتاد

تو گفتی سرو بد لرزند از باد

خمارین نر گسان را کرد پر آب

به گل بر ریخت مروارید خوشاب

به شیرین لابه دایه گفت با ویس

چرا بر تو چنین شد چیره ابلیس

چرا با جان خود چندین ستیزی

چرا بیهوده چندین اشک ریزی

نه بابت قارنست و مام شهرو

نه شویت موبدست و پشت ویرو

نه تو امروز ویس خوب چهری

میان ماه رویان همچو مهری

نه ایران را توی بابوی مهتر

نه توران را توی خاتون دلبر

به ایران و به توران نامداری

که بر ایران و توران کامگاری

به روی از گل به موی از مشک نابی

ستیز ماه و رشک آفتابی

به شاهی و به خوبی نام داری

چو رامین دوستی خود کام داری

اگر صد گونه غم داری به دل بر

نماند چون ببینی روی دلبر

فلک خواهد که چون تو ماه دارد

جهان خواهد که چون او شاه دارد

چرا خوانی ز یزدان خیره فریاد

که در گیتی بهشت خود ترا داد

مکن بر بخت چندین ناپسندی

که آرد نا پسندی مستمندی

چه دانی خواست از بخشنده یزدان

ازین بهتر که دادست به گیهان

خداوندی و خوبی و جوانی

تن آسانی و ناز و کامرانی

چو چیزی زین که داری بیش خواهی

ز بیشی خواستن یابی تباهی

مکن ماها به بخت خویش ببسند

بدین کت داد یزدان باش حرسند

به تندی شاه را چندین میازار

برادر را مکن بر خود دل آزار

که این آزارها چون قطر باران

چو گرد آید شود یک روز طوفان

جوابش داد خورشید سخن گوی

نگار سر و قدّ یاسمین بوی

بگفت ای دایه تاکی یافه گویی

ز نادانی در آتش آب جویی

مگر نشنیدی از گیتی شناسان

که باشد جنگ بر نظاره آسان

مگر نشنیدی این زرّینه گفتار

که بر چشم کسان درد کسان خوار

منم همچون پیاده تو سواری

ز رنج رفتن آگاهی نداری

منم بیمار و نالان تو درستی

ندانی چیست بر من درد و سستی

مرا شاه جهان سالار و شویست

و لیکن بدسگال و کیته جویست

اگر شویست بس نا دلپذیرست

کجا بد رای و بد کردار و پیرست

و گر ویروست بر من بد گمانس

به چشم من چو دینار کسانست

و گر ویرو و به جز ماه سما نیست

مرا چه سود باشد چون مرا نیست

و گر رامین همه ژوبی و زیبست

تو خود دانی چگونه دل فریبست

ندارد مایه جز شیرین زبانی

نجوید راستی در مهرتبانی

زبانش را شکر آمد نمایش

نهانش حنظل اندر آزمایش

منم با یار در صد کار بی کار

به گاه مهر با صد یار بی یار

همم یارست و هم شو هم برادر

من از هر سه همی سوزی بر آذر

مرا نامی رسید از شوی داری

مرا رنجی رسید از مهر کاری

ه شوی من چو شوی بانوانست

نه یار من چو یار نیکوانست

چه باید مر مرا آن شوی و آن یار

کزو باشد به جانم رنج و تیمار

مرا آن طشت زرین نیست در خور

که دشمن خون من ریزد در و در

اگر بختم مرا یاری ننودی

دلارامم به جز ویرو نبودی

نه موبد جفت من بودی نه رامین

نبهره دوستان دشمن آیین

یکی با من چو غم با جان به گینه

یکی دیگر چو سنگ و آبگینه

یکی را با زبان دل نیست یاور

یکی را این و آن هر دو ستمگر

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی) | منبع اولیه: دانشگاه فرانکفورت | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

برای معرفی آهنگهایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال ۳ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

میم نوشته:

مصرع نه جانت را خرد نه دیده را شرم دو بار تکرار شده است.

پاسخ: با تشکر، تصحیح شد.

امین کیخا نوشته:

بیت ٢٧ خویشکابا باید بشود خویشکاما یعنی خودخواها

امین کیخا نوشته:

قانون زرین هم که میگوید
درد کسان به چشم کسان خوار است
یعنی درد مردم تو چشم دیگران اسان است !

کانال رسمی گنجور در تلگرام